ഫൽസഫ : മൻത്വിഖ്, ചാർവ്വാകൻ, ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ്

ആധുനിക വിജ്ഞാന പരിസരത്ത് ഇസ്‌ലാമിക വൈജ്ഞാനിക പാരമ്പര്യത്തെ ശരിയായി പ്രതിനിധീകരിക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും മൻത്വിഖ് (തർക്കശാസ്ത്രം) പഠനം അനിവാര്യമാണ്. പ്രധാനമായും നാല് കാരണങ്ങളാൽ മൻത്വിഖ് പഠനം അതീവ പ്രസക്തമാകുന്നു.
​ഒന്ന് : ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിലെ മിക്കവാറും എല്ലാ ശാഖകളിലും മൻത്വിഖിൻ്റെ സാങ്കേതിക പദാവലികൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. വിശേഷിച്ചും ഇൽമുൽ കലാം (വിശ്വാസശാസ്ത്രം), ഉസ്വൂലുൽ ഫിഖ്ഹ് (കർമ്മശാസ്ത്ര നിദാനങ്ങൾ) എന്നിവയിൽ മൻത്വിഖ് ഒരു അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. ഈ വിജ്ഞാനശാഖകളിലെ ഗഹനമായ ചർച്ചകൾ മനസ്സിലാക്കുന്നതിന് മൻത്വിഖിൻ്റെ സാങ്കേതിക പരിജ്ഞാനം അത്യാവശ്യമാണ്.
​രണ്ട് : മൻത്വിഖ് പഠനം ഒരു ഫർള് കിഫായ (സാമൂഹ്യ ബാധ്യത) ആണെന്നതാണ് പ്രബലമായ മതവിധി. ഇമാം ഇബ്നു ഹജറിൽ ഹൈതമി (റ) തന്റെ തുഹ്ഫയിൽ (1:178) ഇക്കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. മൻത്വിഖ് പഠിക്കരുതെന്ന ഇമാം നവവി (റ), ഇബ്നുസ്സ്വലാഹ് (റ) തുടങ്ങിയവരുടെ നിരീക്ഷണങ്ങൾ നിരീശ്വരവാദപരമായ ദർശനങ്ങൾ കലർന്നതും, ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസപ്രമാണങ്ങളുമായി വേർതിരിച്ചു കാണാത്തതുമായ പഴയകാല ഗ്രീക്ക് തർക്കശാസ്ത്രത്തെക്കുറിച്ചാണ്. എന്നാൽ ശുദ്ധമായ യുക്തിനിയമങ്ങൾ പഠിക്കുന്നത് വിശ്വാസ സംരക്ഷണത്തിന് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.
​മൂന്ന് : വിശുദ്ധ ഖുർആനിലെ താഴെ പറയുന്ന വചനം ശരിയായ ന്യായശാസ്ത്രത്തിൻ്റെയും ചിന്താദൂഷ്യങ്ങളെ തിരിച്ചറിയേണ്ടതിൻ്റെയും ആവശ്യകത ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു:

​قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ (سورة الأعراف/12)

(നീ എന്തിന് പിന്മാറി എന്ന് അല്ലാഹു ചോദിച്ചപ്പോൾ ഇബ്ലീസ് പറഞ്ഞു: ഞാൻ അവനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനാണ്, എന്നെ നീ അഗ്നിയാലും അവനെ മണ്ണാലും സൃഷ്ടിച്ചു).

ഇബ്ലീസിൻ്റെ ഈ വാദം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു ചിന്താദൂഷ്യമാണ് (Logical Fallacy). അഗ്നി മണ്ണിനേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന തെറ്റായ മുൻവിധിയിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയ ഈ യുക്തിവൈകല്യത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ ശരിയായ മൻത്വിഖ് തന്നെ വേണം.
​നാല് : സത്യാന്വേഷണത്തിൻ്റെ പ്രഥമവും പ്രകൃതിദത്തവുമായ മാധ്യമം ന്യായയുക്തിയാണെന്ന് ഒരു ഗ്രാമീണ അറബിയുടെ പ്രശസ്തമായ ഈ വാക്കുകൾ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു:

​سُئل أعرابي بم عرفت ربك؟ فقال: إن البعرة تدل على البعير وآثار السير تدل على المسير، فسماء ذات أبراج وأرض ذات فجاج وبحارذات أمواج، ألا تدل على اللطيف الخبير؟

(നീ എങ്ങനെ നിൻ്റെ രക്ഷിതാവിനെ അറിഞ്ഞു എന്ന് ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ഒട്ടകത്തിൻ്റെ കാഷ്ഠം ഒട്ടകത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, പാദമുദ്രകൾ യാത്രക്കാരനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുള്ള ആകാശവും വഴികളുള്ള ഭൂമിയും തിരമാലകളുള്ള കടലും ആ സർവ്വജ്ഞനായ സ്രഷ്ടാവിനെ സൂചിപ്പിക്കില്ലേ?)

കാര്യകാരണ ബന്ധം (Causality) എന്ന മൻത്വിഖീ തത്വത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും ലളിതവും പ്രകൃതിദത്തവുമായ ആവിഷ്കാരമാണിത്.

ഇസ്ലാമിക് എപിസ്റ്റമോളജി

ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൽ (Islamic Epistemology) അറിവ് നേടുന്നതിനുള്ള അടിസ്ഥാന മാധ്യമങ്ങളെ അഖ്ല്‍ (عقل - യുക്തി), ഖബറുൽ മുതവാത്തിർ (خبر متواتر - കൈമാറിവന്ന സത്യസന്ധമായ റിപ്പോർട്ടുകൾ), ഹിസ്സുസ്സലീം (حس سليم - കൃത്യമായ പഞ്ചേന്ദ്രിയ സംവേദനങ്ങൾ) എന്നിങ്ങനെ മൂന്നായി തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ 'അഖ്ലി'നെ അടിസ്ഥാനമാക്കി രൂപപ്പെടുന്ന ഖണ്ഡിതമായ തെളിവുകളെ (Burhan) അസ്‌ഹാബുൽ ഇൽമായി മൻത്വിഖ് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതിൽ ജന്മസിദ്ധമായ അറിവുകൾ (അവ്വലിയ്യാത്ത്, ഫിത്വ്രിയ്യാത്ത്), നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെയും ലഭിക്കുന്നവ (മുശാഹദാത്ത്, തജ്‌രിബിയ്യാത്ത്), ആന്തരിക ബോധ്യങ്ങൾ (വുജ്ദാനിയ്യാത്ത്), ഉൾക്കാഴ്ചകൾ (ഹദ്സിയ്യാത്ത്) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇവയിൽ ഓരോന്നും നൽകുന്ന അറിവിന്റെ തോത് വ്യത്യസ്തമാണ്; ചിലത് പൂർണ്ണമായ ബോധ്യവും (Certainty/യഖീൻ) മറ്റു ചിലത് നിഗമനങ്ങളും (Inference) ചിലത് പ്രബലമായ ധാരണകളും (Probable knowledge/ളന്ന്) നൽകുന്നു. കൂടാതെ സംവാദങ്ങളിൽ (Jadal) പ്രമാണമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന പൊതുസമ്മതമായ തത്വങ്ങളും (മശ്ഹൂറാത്ത്, മുസ്‌ലിമാത്ത്) ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെ വിപുലമായ ചട്ടക്കൂടിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

ഭൗതികവാദത്തിൻ്റെയും ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിൻ്റെയും പരിണാമം

തത്ത്വശാസ്ത്ര ചരിത്രത്തിൽ അറിവിൻ്റെ സ്രോതസ്സുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ വ്യത്യസ്ത ഘട്ടങ്ങളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോയത്. പ്രാചീന കാലത്ത് ആശയവാദത്തിന് (Idealism) ആയിരുന്നു മുൻതൂക്കം. ഇത് കേവല യുക്തിയെ അഥവാ 'അഖ്ലിനെ' (عقل) മാത്രം ആസ്പദമാക്കി യാഥാർത്ഥ്യത്തെ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ മധ്യകാലഘട്ടത്തിന് ശേഷം, പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെയുള്ള അനുഭവങ്ങൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്ന അനുഭവവാദം (Empiricism) അഥവാ 'ഹിസ്സുസ്സലീം' (حس سليم) കരുത്താർജ്ജിച്ചു. ഇതിൻ്റെ ദാർശനിക രൂപമാണ് പോസിറ്റിവിസം (Positivism). പിൽക്കാലത്ത് ഈ അനുഭവവാദവും ആശയവാദവും കൂടിച്ചേരുകയും, അതോടൊപ്പം ശാസ്ത്രീയമായ തെളിവുകളെയും സാക്ഷ്യങ്ങളെയും (Valid Testimony) അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതി നിലവിൽ വന്നു. ഇതിൻ്റെ തീവ്രവും ആധുനികവുമായ രൂപമാണ് ശാസ്ത്രമാത്രവാദം (Scientism). ശാസ്ത്രീയമായ പരീക്ഷണ നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ തെളിയിക്കപ്പെടാത്ത ഒന്നിനും നിലനിൽപ്പില്ലെന്ന് വാദിക്കുന്ന ഈ ചിന്താരീതിയാണ് ഇന്നത്തെ ആധുനിക നാസ്തികതയുടെ (Atheism) പ്രധാന ആയുധം. ശാസ്ത്രമാത്രവാദം (Scientism) പലപ്പോഴും 'അഖ്ലിൻ്റെ' റോളിനെ പരിമിതപ്പെടുത്താറുണ്ട്. എന്നാൽ മൻത്വിഖ് പഠിപ്പിക്കുന്ന 'ളറൂരിയ്യാത്ത്' (Axioms) അഥവാ സ്വയംസിദ്ധമായ സത്യങ്ങൾ ഇല്ലാതെ ശാസ്ത്രത്തിന് പോലും മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയില്ലെന്ന് നമുക്ക് തെളിയിക്കാം.

ഭാരതീയ ജ്ഞാനശാസ്ത്രവും പ്രമാണങ്ങളും

പാശ്ചാത്യ-ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന് സമാനമായി ഭാരതീയ ദർശനങ്ങളും അറിവിന്റെ സ്രോതസ്സുകളെ 'പ്രമാണങ്ങൾ' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. അറിവ് നേടാനുള്ള സത്യസന്ധമായ മാർഗ്ഗങ്ങളാണ് ഇവ. പ്രധാനമായും ആറ് പ്രമാണങ്ങളാണ് ഭാരതീയ തത്ത്വശാസ്ത്രം ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്.
​പ്രത്യക്ഷം (Pratyaksha): പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ നേരിട്ട് ലഭിക്കുന്ന അറിവ്. ഇത് മൻത്വിഖിലെ 'ഹിസ്സിയ്യാത്തിനോടും' (Sensory) അനുഭവവാദത്തോടും (Empiricism) ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.
അനുമാനം (Anumana): യുക്തിയിലൂടെ ഒരു കാര്യത്തിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് എത്തുന്ന രീതി. (ഉദാഹരണത്തിന്: പുക കണ്ട് തീ ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നത്). ഇത് മൻത്വിഖിലെ 'ഖിയാസ്' (Syllogism) തന്നെയാണ്.
ശബ്ദം (Shabda): വിശ്വസനീയമായ വാക്കുകൾ അല്ലെങ്കിൽ ആധികാരികമായ രേഖകൾ വഴിയുള്ള അറിവ്. മൻത്വിഖിലെ 'ഖബറുസ്സാദിഖ്' (Valid Testimony) എന്ന ആശയത്തിന് തുല്യമാണിത്.
​ഉപമാനം (Upamana): സാദൃശ്യങ്ങളിലൂടെ കാര്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുന്നത് (Analogy). മൻത്വിഖിലെ 'തംസീൽ' ആണിവിടെ പ്രസക്തമാകുന്നത്.
​അർത്ഥാപത്തി (Arthapatti): ലഭ്യമായ തെളിവുകളിൽ നിന്ന് സാഹചര്യം അനുസരിച്ച് മറ്റൊരു നിഗമനത്തിൽ എത്തുന്നത് (Postulation).
​അനുപലബ്ധി (Anupalabdhi): ഒരു വസ്തുവിന്റെ അഭാവം കൊണ്ട് ആ വസ്തു അവിടെ ഇല്ല എന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതി (Non-perception).

ഭൗതികവാദവും ചാർവാക ദർശനവും

ആധുനിക സയന്റിസത്തിന് (Scientism) സമാനമായ ഒരു ചിന്താഗതി ഭാരതീയ ദർശനങ്ങളിൽ പണ്ട് നിലനിന്നിരുന്നു, അതാണ് ചാർവാക ദർശനം. ഇവർ 'പ്രത്യക്ഷം' മാത്രമാണ് ഏക പ്രമാണമെന്നും അനുഭവവേദ്യമല്ലാത്ത ഈശ്വരനോ പരലോകമോ നിലനിൽക്കുന്നില്ലെന്നും വാദിച്ചു. എന്നാൽ മറ്റു ഭാരതീയ ദർശനങ്ങൾ (ന്യായ, വൈശേഷിക തുടങ്ങിയവ) 'അനുമാനം' പോലുള്ള യുക്തിപ്രമാണങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഇതിനെ മറികടന്നു. പുക കണ്ട് തീ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്ന അനുമാനം പോലും ഇല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യന് ദൈനംദിന ജീവിതം അസാധ്യമാണെന്ന് അവർ വാദിച്ചു.

യുക്തിവാദത്തിൽ അന്തർലീനമായ ന്യായവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ

ആധുനിക യുക്തിവാദം (Rationalism) അല്ലെങ്കിൽ ശാസ്ത്രമാത്രവാദം (Scientism) നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി അത് സ്വയം നിർവ്വചിക്കുന്ന പരിധികളാണ്. ഇതിനെ മൻത്വിഖീ ചട്ടക്കൂടിലൂടെ നമുക്ക് ഇപ്രകാരം വിശകലനം ചെയ്യാം.

സ്വയം നിഷേധിക്കുന്ന സിദ്ധാന്തം (Self-Refuting Nature)

"ശാസ്ത്രീയമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട കാര്യങ്ങൾ മാത്രമേ സത്യമായി അംഗീകരിക്കാവൂ" എന്നതാണ് സയന്റിസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. എന്നാൽ ഈ പ്രസ്താവന ഏതെങ്കിലും ലാബിലോ ശാസ്ത്രീയ പരീക്ഷണത്തിലൂടെയോ തെളിയിക്കാൻ സാധിക്കുമോ? ഇല്ല. ഇത് കേവലം ഒരു തത്വശാസ്ത്ര നിലപാടാണ്. അതായത്, ശാസ്ത്രം സത്യമാണെന്ന് സ്ഥാപിക്കാൻ ശാസ്ത്രത്തിന് പുറത്തുള്ള 'അഖ്ലീ' (യുക്തിപരമായ) പ്രമാണങ്ങളെ അവർക്ക് ആശ്രയിക്കേണ്ടി വരുന്നു.

​'അനുമാനത്തെ' (Inference) അവഗണിക്കൽ

​ഭാരതീയ ദർശനത്തിലെ ചാർവാകന്മാരെപ്പോലെ ആധുനിക ഭൗതികവാദികളും 'പ്രത്യക്ഷ' (Empiricism) തെളിവുകൾക്ക് അമിത പ്രാധാന്യം നൽകുന്നു. എന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ കണ്ടെത്തലുകൾ പലതും 'അനുമാന' (Anumana/Inference) പ്രമാണത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ബിഗ് ബാങ്ങിനെയോ ബ്ലാക്ക് ഹോളിനെയോ ആരും 'പ്രത്യക്ഷമായി' കണ്ടിട്ടില്ല; മറിച്ച് ലഭ്യമായ സൂചനകളിൽ നിന്ന് മൻത്വിഖിലെ 'ഖിയാസ്' വഴി കണ്ടെത്തിയ നിഗമനങ്ങളാണവ. അനുമാനത്തെ നിഷേധിച്ചാൽ ശാസ്ത്രം തന്നെ ഇല്ലാതാകും.

ഇൻഫിനിറ്റ് റിഗ്രസ് (Infinite Regress/تسلسل)

പലപ്പോഴും സ്രഷ്ടാവിനെ നിഷേധിക്കാൻ നാസ്തികർ ചോദിക്കാറുള്ളത് "ദൈവത്തെ ആര് പടച്ചു?" എന്നാണ്. ഇതിന് മൻത്വിഖ് നൽകുന്ന മറുപടി 'തസൽസുൽ' (تسلسل) എന്ന തത്വമാണ്. ഒരു കാര്യത്തിന് മറ്റൊരു കാരണം, അതിന് വേറൊരു കാരണം എന്നിങ്ങനെ ഈ ചങ്ങല അനന്തമായി നീണ്ടുപോയാൽ ഒരു കാര്യവും സംഭവിക്കില്ല. അതിനാൽ, മാറ്റമില്ലാത്ത, മറ്റൊരു കാരണത്തെ ആശ്രയിക്കാത്ത ഒരു 'ആദിമ കാരണം' (First Cause) ഉണ്ടായേ മതിയാകൂ എന്ന് മൻത്വിഖ് യുക്തിഭദ്രമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.

'സാക്ഷ്യങ്ങളെ' (Testimony) തള്ളിക്കളയൽ

നാസ്തികർ 'ഖബറുസ്സാദിഖിനെ' (വൃത്താന്തപ്രമാണം) മതപരമായ കാര്യങ്ങളിൽ മാത്രം നിഷേധിക്കുന്നു. എന്നാൽ നമ്മുടെ അറിവിന്റെ 90 ശതമാനവും ടെസ്റ്റിമണികളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ന്യൂട്ടൺ ഗുരുത്വാകർഷണം കണ്ടെത്തി എന്നത് നാം നേരിട്ട് പരീക്ഷിച്ചതല്ല, മറിച്ച് വിശ്വസനീയമായ റിപ്പോർട്ടുകളിലൂടെ അറിഞ്ഞതാണ്. മതപരമായ അറിവുകളെ നിഷേധിക്കുന്നവർ ഒരേസമയം ഭൗതികമായ ഇത്തരം 'സാക്ഷ്യങ്ങളെ' കണ്ണടച്ച് വിശ്വസിക്കുന്ന വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ പ്രകടമാണ്.

നീതിശാസ്ത്രവും യുക്തിവാദവും

ആധുനിക ഭൗതികവാദവും ശാസ്ത്രമാത്രവാദവും നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി 'നന്മ', 'തിന്മ' തുടങ്ങിയ മൂല്യങ്ങളെ നിർവ്വചിക്കുന്നതിലാണ്. ഇതിനെ മൻത്വിഖിലെയും പാശ്ചാത്യ ദർശനങ്ങളിലെയും തത്വങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഇപ്രകാരം വിശദീകരിക്കാം.

ഈസ്-ഓട്ട് പ്രോബ്ലം (The Is-Ought Problem):

പ്രശസ്ത തത്ത്വചിന്തകൻ ഡേവിഡ് ഹ്യൂം മുന്നോട്ടുവെച്ച ഈ സിദ്ധാന്തം പറയുന്നത്, ഒരു കാര്യം എങ്ങനെയുള്ളതാണ് (What is) എന്നതിൽ നിന്ന് അത് എങ്ങനെയായിരിക്കണം (What ought to be) എന്ന് തീരുമാനിക്കാൻ കഴിയില്ല എന്നാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു അണുബോംബ് എങ്ങനെ നിർമ്മിക്കാം എന്ന് ശാസ്ത്രത്തിന് പറഞ്ഞുതരാം. എന്നാൽ അത് പ്രയോഗിക്കണോ വേണ്ടയോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ശാസ്ത്രത്തിന് ഉത്തരമില്ല. കാരണം, "അണുബോംബ് മനുഷ്യനെ കൊല്ലും" എന്നത് ഒരു ശാസ്ത്രീയ സത്യമാണ്, എന്നാൽ "മനുഷ്യനെ കൊല്ലുന്നത് തെറ്റാണ്" എന്നത് ഒരു ധാർമ്മിക സത്യമാണ്. മൻത്വിഖിലെ 'ളറൂരിയ്യാത്തുൽ അഖ്ലിയ്യ' അഥവാ സ്വയംസിദ്ധമായ യുക്തിയല്ലാതെ മറ്റൊരു ശാസ്ത്രീയ ലാബും ധാർമ്മികതയുടെ മാനദണ്ഡമല്ല.

കേവല ഭൗതികവാദത്തിലെ ധാർമ്മികതയുടെ അഭാവം:

മനുഷ്യൻ വെറും ദ്രവ്യത്തിൻ്റെ (Matter) യാദൃച്ഛികമായ സംയോജനം മാത്രമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്ന ഭൗതികവാദിക്ക്, മറ്റൊരാളെ വേദനിപ്പിക്കുന്നത് തെറ്റാണെന്ന് പറയാൻ താത്വികമായ അടിത്തറയില്ല. കാരണം, ദ്രവ്യത്തിന് വേദനിക്കില്ല. മൻത്വിഖിലെ അതിഭൗതിക (Metaphysical) സ്വത്വങ്ങളെ അംഗീകരിച്ചാൽ മാത്രമേ മനുഷ്യജീവന് സവിശേഷമായ ഒരു പദവി നൽകാനും 'നീതി' (Justice) എന്ന മൂല്യത്തെ സ്ഥാപിക്കാനും കഴിയൂ.

ലക്ഷ്യവും മാർഗ്ഗവും (Purpose vs Process):

ശാസ്ത്രം ഒരു കാര്യത്തിൻ്റെ 'പ്രക്രിയ' (Process) മാത്രമാണ് പഠിക്കുന്നത്. എന്നാൽ മൻത്വിഖിലെ 'അസ്ബാബുൽ അർബഅ' (Four Causes - ഭൗതിക കാരണം, നിർമ്മാണ കാരണം, രൂപപരമായ കാരണം, ലക്ഷ്യപരമായ കാരണം) അനുസരിച്ച് ഒരു കാര്യത്തിൻ്റെ 'ലക്ഷ്യം' (Final Cause/الغائية) കൂടി അറിഞ്ഞാൽ മാത്രമേ അതിൻ്റെ പൂർണ്ണമായ ജ്ഞാനം (Epistemology) ലഭിക്കൂ. ലക്ഷ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവാണ് ധാർമ്മികതയുടെ അടിസ്ഥാനം.

ധാർമ്മിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം (Moral Epistemology):

നന്മയെയും തിന്മയെയും തിരിച്ചറിയാനുള്ള കഴിവ് മനുഷ്യന് ജന്മനാ ലഭിച്ചിട്ടുള്ളതാണ് എന്ന് ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിനെയാണ് മൻത്വിഖിൽ 'മശ്ഹൂറാത്ത്' (مشهورات) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. "സത്യം പറയുക എന്നത് നന്മയാണ്" എന്നത് ലോകത്തിലെ എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും ബോധ്യമുള്ള കാര്യമാണ്. ഈ ആന്തരിക ബോധ്യത്തെ (Innate intuition) ശാസ്ത്രീയമായി അളക്കാൻ കഴിയില്ല.

മൻത്വിഖും ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സും

ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സിലെ വിചിത്രമായ പ്രതിഭാസങ്ങൾ മൻത്വിഖിലെ യുക്തിനിയമങ്ങൾക്ക് വിരുദ്ധമാണോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചർച്ചാവിഷയം. പ്രധാനമായും മൂന്ന് പോയിൻ്റുകളിലൂടെ നമുക്ക് ഇതിനെ പ്രതിരോധിക്കാം.

വിരോധഭാസങ്ങളുടെ നിഷേധം (Law of Non-Contradiction)

​മൻത്വിഖിലെ ഏറ്റവും പ്രധാന നിയമമാണ് 'ഇജ്തിമാഉന്നഖീളൈനി മുഹാൽ' (اجتماع النقيضين محال). അതായത്, ഒരേ സമയം ഒരു കാര്യം ഉണ്ടാവുകയും ഇല്ലാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നത് അസാധ്യമാണ്. ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സിലെ 'സൂപ്പർ പൊസിഷൻ' (ഒരേ കണിക ഒരേ സമയം രണ്ട് അവസ്ഥയിൽ ഇരിക്കുക) ഈ നിയമത്തിന് വിരുദ്ധമാണെന്ന് ചിലർ വാദിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഇത് യുക്തിയുടെ തകർച്ചയല്ല, മറിച്ച് നമ്മുടെ നിരീക്ഷണ പരിമിതിയാണ്. കണികകൾ രണ്ട് അവസ്ഥയിലല്ല, മറിച്ച് പല സാധ്യതകളുടെ (Probabilities) ഒരു അവസ്ഥയിലാണെന്നാണ് ക്വാണ്ടം യുക്തി പറയുന്നത്. മൻത്വിഖ് നിരോധിച്ച 'വിരോധഭാസം' (Contradiction) ഇവിടെ സംഭവിക്കുന്നില്ല.

കാര്യകാരണ ബന്ധം (Causality)

ക്വാണ്ടം ലോകത്ത് കാര്യങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമായാണ് (Random) സംഭവിക്കുന്നത് എന്ന് വാദിക്കുന്നവരുണ്ട്. ഇത് മൻത്വിഖിലെ 'അൽഇലൽ വൽമഅ്ലൂൽ' (Cause and Effect) എന്ന തത്വത്തിന് വിരുദ്ധമാണെന്ന് തോന്നും. എന്നാൽ ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ് കാര്യകാരണ ബന്ധത്തെ തള്ളിക്കളയുന്നില്ല, മറിച്ച് നമ്മൾ ഇതുവരെ മനസ്സിലാക്കിയ ഭൗതിക നിയമങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ള മറ്റൊരു കാരണത്തിലേക്ക് (Metaphysical or Higher Order Cause) അത് വിരൽ ചൂണ്ടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. കാര്യകാരണ ബന്ധം തകർന്നാൽ ശാസ്ത്രത്തിന് നിരീക്ഷണങ്ങളോ നിഗമനങ്ങളോ നടത്താൻ സാധിക്കില്ല.

നിരീക്ഷകനും യാഥാർത്ഥ്യവും (The Observer Effect)

ഒരു നിരീക്ഷകൻ ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രമേ ക്വാണ്ടം കണികകൾ ഒരു നിശ്ചിത രൂപം കൈക്കൊള്ളൂ എന്നത് ശാസ്ത്രീയ സത്യമാണ്. ഇത് മൻത്വിഖ് പറയുന്ന 'മഅ്ഖൂലാത്ത്' (യുക്തിപരമായ വസ്തുതകൾ) എത്രത്തോളം പ്രധാനമാണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. കേവല പദാർത്ഥവാദത്തിന് (Materialism) അതീതമായ ഒരു ബോധം (Consciousness) പ്രപഞ്ചത്തിന് ആവശ്യമാണെന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

'മുഹാൽ' (Impossible) vs 'നാദിർ' (Rare)

മൻത്വിഖിൽ അസാധ്യമായ കാര്യങ്ങളും (Impossible) അപൂർവ്വമായ കാര്യങ്ങളും തമ്മിൽ വ്യക്തമായ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സിലെ പല കാര്യങ്ങളും നമ്മുടെ സാമാന്യ യുക്തിക്ക് അസാധ്യമായി തോന്നുന്നത് അവ നമ്മുടെ ഭൗതികാനുഭവങ്ങളിൽ അപൂർവ്വമായതുകൊണ്ടാണ്. എന്നാൽ അവയൊന്നും മൻത്വിഖിലെ 'അഖ്ലി'ന് നിരക്കാത്തതല്ല.

ഭാഷയും മൻത്വിഖും

ഭാഷ ചിന്തയുടെ ആവിഷ്കാരമാണ്. മൻത്വിഖിൽ പദങ്ങളെയും അവയുടെ അർത്ഥങ്ങളെയും കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള പഠനമുണ്ട്. ഇതിനെ പ്രധാനമായും മൂന്ന് പോയിൻ്റുകളിലൂടെ പുസ്തകത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കാം.

പദങ്ങളുടെ കൃത്യത (Preciseness of Terms)

മൻത്വിഖിൽ പദങ്ങളെ അവയുടെ അർത്ഥ വ്യാപ്തി അനുസരിച്ച് കുല്ലി (Universal) എന്നും ജുസ്ഇ (Particular) എന്നും തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നു. പലപ്പോഴും സംവാദങ്ങളിൽ പരാജയം സംഭവിക്കുന്നത് പദങ്ങൾ കൃത്യമായി നിർവ്വചിക്കാത്തതുകൊണ്ടാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, 'സ്വാതന്ത്ര്യം' എന്ന പദം ഒരാൾ അരാജകത്വമായും മറ്റൊരാൾ അവകാശമായും മനസ്സിലാക്കിയാൽ അവിടെ യുക്തിസഹമായ സംവാദം നടക്കില്ല. മൻത്വിഖിലെ 'ഹുദൂദ്' (Definitions) എന്ന പ്രക്രിയ പദങ്ങളെ കൃത്യമായി നിർവ്വചിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

ദലാലത്ത് (Signification/ദ്യോതിപ്പിക്കൽ)

ഒരു പദം കേൾക്കുമ്പോൾ അത് ഏത് അർത്ഥത്തിലേക്കാണ് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത് എന്നതിനെയാണ് 'ദലാലത്ത്' (دلالة) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് മൂന്ന് തരത്തിലുണ്ട്:
​ദലാലത്ത് മുത്വാബഖിയ്യ: പദത്തിൻ്റെ പൂർണ്ണമായ അർത്ഥം (ഉദാഹരണം: 'വീട്' എന്ന് പറയുമ്പോൾ അതിൻ്റെ മുറികളും മേൽക്കൂരയും അടക്കം മുഴുവനായി അർത്ഥമാക്കുന്നത്).
​ദലാലത്ത് തളമ്മുനിയ്യ: പദത്തിൻ്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രം അർത്ഥമാക്കുന്നത്.
​ദലാലത്ത് ഇൽതിസാമിയ്യ: പദത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ടല്ലാതെ ബുദ്ധിപരമായ ബന്ധം വഴി മനസ്സിലാക്കുന്നത് (ഉദാഹരണം: 'വെളിച്ചം' എന്ന് കേൾക്കുമ്പോൾ അവിടെ ഒരു സ്രോതസ്സ് ഉണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കുന്നത്).
ഭാഷാപരമായ ഈ സൂക്ഷ്മതകൾ ഖുർആനിക സൂക്തങ്ങളുടെയും മറ്റും ശരിയായ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാൻ അത്യാവശ്യമാണ്.

ഭാഷാപരമായ ചതിക്കുഴികൾ (Linguistic Fallacies)

ആധുനിക കാലത്ത് 'സെമാന്റിക് മാനിപുലേഷൻ' (Semantic Manipulation) വഴി ആളുകളെ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ഒരേ പദത്തിന് ഒന്നിലധികം അർത്ഥം വരുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ (Equivocation) ഉപയോഗിച്ച് തെറ്റായ വാദങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നത് മൻത്വിഖ് നേരത്തെ തന്നെസഫ്സത്വയുടെ ഭാഗമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.

വാചക ഘടനയും യുക്തിയും

​ഒരു വാചകം എങ്ങനെ ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് അതിൻ്റെ യുക്തിയെ ബാധിക്കും. മൻത്വിഖിലെ 'ഖളായ' (Propositions) എന്ന വിഭാഗം വാചകങ്ങളെ അവയുടെ സത്യാവസ്ഥ പരിശോധിക്കാൻ പാകത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു. ശാസ്ത്രീയമായ പ്രസ്താവനകളും മതപരമായ പ്രമാണങ്ങളും തമ്മിലുള്ള പൊരുത്തക്കേടുകൾ പലപ്പോഴും ഭാഷാപരമായ അപഗ്രഥനത്തിലൂടെ പരിഹരിക്കാൻ സാധിക്കും.

ഇസ്‌ലാമിക് എപ്പിസ്റ്റമോളജിയുടെ സമഗ്രത

ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം (Islamic Epistemology) അതിന്റെ പൂർണ്ണത കൈവരിക്കുന്നത് ആധുനികവും പ്രാചീനവുമായ അറിവിന്റെ സകല സ്രോതസ്സുകളെയും ഒരേ ചട്ടക്കൂടിൽ കോർത്തിണക്കുന്നു എന്നതിനാലാണ്. ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനമായ ഇൻഡക്റ്റീവ് റീസണിംഗും (Inductive Reasoning), ദാർശനികമായ യുക്തിവിചാരത്തിന് ഉപയോഗിക്കുന്ന ഡിഡക്റ്റീവ് റീസണിംഗും (Deductive Reasoning) ഇസ്‌ലാമിക പ്രമാണങ്ങളിൽ 'ഇസ്തിഖ്റാഅ്' (استقراء), 'ഖിയാസ്' (قياس) എന്നീ നിലകളിൽ ഒരേപോലെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതേസമയം, ദൃശ്യമായ തെളിവുകളുടെ (Empirical evidence) അഭാവം പറഞ്ഞ് ദൈവാസ്തിക്യത്തെ നിഷേധിക്കുന്ന ശാസ്ത്രമാത്രവാദികൾ (Scientism), തങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ നിഗമനങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി 'സ്പേഷ്യൽ റെഗുലാരിറ്റി' (Spacious regularity), 'മാത്തമാറ്റിക്കൽ ആപ്ലിക്കേഷൻ' തുടങ്ങിയ യുക്തിയുടെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളെ അന്ധമായി അവലംബിക്കുന്നു എന്ന വൈരുദ്ധ്യം ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. പരീക്ഷണശാലയിൽ തെളിയിക്കാൻ കഴിയാത്ത ഇത്തരം യുക്തിനിയമങ്ങളെ ആധാരമാക്കി ശാസ്ത്രം കെട്ടിപ്പടുക്കുകയും, എന്നാൽ അതേ യുക്തിനിയമങ്ങൾ വഴി തെളിയുന്ന ദൈവാസ്തിക്യത്തെ നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് ദാർശനികമായ ഇരട്ടത്താപ്പാണ്. ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറികടന്ന് ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളെയും യുക്തിയെയും സത്യസന്ധമായ റിപ്പോർട്ടുകളെയും സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെ തികവ്.

മൻത്വിഖിന്റെ ഘടനയും പ്രയോഗവും (Structure and Application of Logic)

തർക്കശാസ്ത്രം (Logic) എന്നത് കേവലമൊരു വിജ്ഞാന ശാഖയല്ല, മറിച്ച് അത് ചിന്തയുടെ നിയമങ്ങളെ ക്രമീകരിക്കുന്ന ഒരു രൂപകശാസ്ത്രവും (Formal Science), ശരിയായ ചിന്താരീതികൾ എങ്ങനെയായിരിക്കണം എന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്ന ഒരു മാനകശാസ്ത്രവുമാണ് (Normative Science).

ഒന്ന് : മാനസിക വ്യാപാരങ്ങൾ (Mental Processes)
​മനുഷ്യൻ്റെ ചിന്താപരമായ പ്രക്രിയകളെ (Thinking, Feeling, Willing) മൻത്വിഖ് പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഘട്ടങ്ങളായി വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.
ആശയരൂപീകരണം (Conception - تصور): ഒരു വസ്തുവിനെക്കുറിച്ചോ കാര്യത്തെക്കുറിച്ചോ ഉള്ള ലളിതമായ അറിവ്. (ഉദാഹരണം: 'മനുഷ്യൻ', 'നീതിയുള്ളവൻ' എന്നിങ്ങനെ വിധിപ്രസ്താവനകളില്ലാത്ത പദങ്ങൾ).
വിധിപ്രസ്താവന (Judgement - تصديق): രണ്ട് ആശയങ്ങളെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുകയോ വേർതിരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നത്. (ഉദാഹരണം: "മനുഷ്യൻ നീതിയുള്ളവനാണ്").
യുക്തിചിന്ത (Reasoning - نظر): നമുക്ക് അറിയാവുന്ന (Known) കാര്യങ്ങളിൽ നിന്ന് അറിയാത്ത (Unknown) കാര്യങ്ങളിലേക്ക് യുക്തിപരമായി എത്തിച്ചേരുന്ന പ്രക്രിയ. ഇതിനെയാണ് ആർഗ്യുമെൻ്റ് (Argument) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

​രണ്ട് : തർക്കവാക്യങ്ങൾ (Propositions - قضايا)
​യുക്തിചിന്തയുടെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ് തർക്കവാക്യങ്ങൾ. ഇവയെ പ്രധാനമായും രണ്ട് ഗണത്തിൽ പെടുത്താം.

നിരുപാധിക തർക്കവാക്യങ്ങൾ (Categorical Propositions حملية):
വിഷയവും (Subject - موضوع) വിധേയവും (Predicate - محمول) തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ നാല് രീതിയിൽ ഇതിൽ വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു:
​സർവ്വവ്യാപി വിധായകം (Universal Affirmative - موجبة كلية): എല്ലാവരെയും ഉൾപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടുള്ള ശരിവെക്കൽ. (ഉദാ: എല്ലാ മനുഷ്യരും മർത്യരാണ്).
​സർവ്വവ്യാപി നിഷേധകം (Universal Negative - سالبة كلية): എല്ലാവരെയും ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള നിഷേധം. (ഉദാ: ഒരു മനുഷ്യനും അമർത്യനല്ല).
​അംശവ്യാപി വിധായകം (Particular Affirmative - موجبة جزئية): ഒരു വിഭാഗത്തെ മാത്രം ശരിവെക്കൽ. (ഉദാ: ചില മനുഷ്യർ എഴുത്തുകാരാണ്).
​അംശവ്യാപി നിഷേധകം (Particular Negative - سالبة جزئية): ഒരു വിഭാഗത്തെ മാത്രം നിഷേധിക്കൽ. (ഉദാ: ചില മനുഷ്യർ എഴുത്തുകാരല്ല).

സോപാധിക തർക്കവാക്യങ്ങൾ (Conditional Propositions - شرطية):
ഹേത്വാശ്രിത തർക്കവാക്യം (Hypothetical Proposition - متصلة): ഒന്നാമത്തെ കാര്യം സംഭവിച്ചാൽ രണ്ടാമത്തേത് സംഭവിക്കും എന്ന ക്രമം. (ഉദാ: വെയിൽ ഉദിച്ചാൽ പകൽ ഉണ്ടാകും).
​വിയോജന തർക്കവാക്യം (Disjunctive Proposition - منفصلة): രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ഒരേ സമയം സംഭവിക്കില്ല എന്ന രീതി. (ഉദാ: ഈ സംഖ്യ ഒന്നുകിൽ ഇരട്ടസംഖ്യയാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ഒറ്റസംഖ്യയാണ്).

മൂന്ന് : തർക്കവാക്യ പ്രയോഗങ്ങളും വൈരുദ്ധ്യങ്ങളും (Opposition of Propositions)
​രണ്ട് തർക്കവാക്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ അവയുടെ ഗുണം (Quality - ഈജാബ്/സൽബ്), അളവ് (Quantity - കുല്ലിയ്യത്ത്/ജുസ്ഇയ്യത്ത്) എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നു.

​പൂർവ്വാപര വൈരുദ്ധ്യം (Contradictory - تناقض): സബ്ജക്റ്റും പ്രെഡിക്കേറ്റും ഒന്നായിരിക്കുകയും ഗുണത്തിലും അളവിലും (Quality & Quantity) ഒരേസമയം വ്യത്യാസം വരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ. ഇവിടെ ഒരെണ്ണം സത്യമായാൽ മറ്റേത് നിർബന്ധമായും അസത്യമായിരിക്കും.
​ഉദാ: എല്ലാ പരീക്ഷകളും എളുപ്പമാണ് (മൗജൂബ കുല്ലിയ്യ) > <ചില പരീക്ഷകൾ എളുപ്പമല്ല (സാലിബ ജുസ്ഇയ്യ).

​കേവല വൈരുദ്ധ്യം (Contrary - തളാദ്ദ്): രണ്ട് വാക്യങ്ങളും സർവ്വവ്യാപികളായിരിക്കുകയും (Universal), ഗുണത്തിൽ (Quality) മാത്രം മാറ്റം വരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ. ഇവ രണ്ടും ഒരേസമയം അസത്യമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്, എന്നാൽ ഒരേസമയം സത്യമാകില്ല.
​ഉദാ: എല്ലാ വിദ്യാർത്ഥികളും ആൺകുട്ടികളാണ്>< ഒരു വിദ്യാർത്ഥിയും ആൺകുട്ടിയല്ല.

​ഉപകേവല വൈരുദ്ധ്യം (Sub-Contrary - തഹ്തത്തളാദ്ദ്): രണ്ട് വാക്യങ്ങളും അംശവ്യാപികളായിരിക്കുകയും (Particular), ഗുണത്തിൽ (Quality) മാത്രം മാറ്റം വരികയും ചെയ്യുമ്പോൾ. ഇവ രണ്ടും ഒരേസമയം സത്യമാകാൻ സാധ്യതയുണ്ട്.
​ഉദാ: ചില പദാർത്ഥങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളാണ് < > ചില പദാർത്ഥങ്ങൾ നക്ഷത്രങ്ങളല്ല.

നാല് : ഖിയാസ് (Syllogism) - ന്യായവാക്യങ്ങളുടെ രൂപീകരണം:
രണ്ട് വിധിപ്രസ്താവനകളിൽ (ഖളായ - قضایا) നിന്ന് മൂന്നാമതൊരു നിഗമനത്തിൽ (നതീജ - نتيجة) എത്തുന്ന യുക്തിക്രമത്തെയാണ് മൻത്വിഖിൽ ഖിയാസ് (قياس) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഒരു ഖിയാസിന് പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ടാകും.
​മുഖ്യപ്രസ്താവന (Major Premise - കബ്റാ / كبرى): പൊതുവായ ഒരു തത്വം.
​ഉപപ്രസ്താവന (Minor Premise - സുഗ്‌റാ / صغرى): നിശ്ചിതമായ ഒരു കാര്യം.
​നിഗമനം (Conclusion - നതീജ / نتيجة): മുകളിൽ പറഞ്ഞ രണ്ടിൽ നിന്നും ലഭിക്കുന്ന അറിവ്.
​ഉദാഹരണം:
​എല്ലാ മനുഷ്യരും മരണശീലരാണ് (കബ്റാ).
​സൈദ് ഒരു മനുഷ്യനാണ് (സുഗ്‌റാ).
​അതുകൊണ്ട്, സൈദ് മരണശീലനാണ് (നതീജ).

​ഖിയാസിന്റെ രൂപങ്ങൾ (Figures of Syllogism - അശ്കാൽ / أشكال)

രണ്ട് പ്രസ്താവനകളിലും ആവർത്തിച്ചു വരുന്ന പദത്തെ അഥവാ ഹദ്ദുൽ ഔസത്തിനെ (Middle Term - حد الأوسط) ക്രമീകരിക്കുന്ന രീതി അനുസരിച്ച് ഖിയാസിനെ നാല് രൂപങ്ങളായി (അശ്കാൽ) തിരിക്കാം.
​ഒന്നാം രൂപം (الشكل الأول): ഇവിടെ 'ഹദ്ദുൽ ഔസത്ത്' ആദ്യ വാക്യത്തിൽ (കബ്റാ) വിഷയമായും (മൗളൂഅ് - موضوع) രണ്ടാമത്തെ വാക്യത്തിൽ (സുഗ്‌റാ) വിധേയമായും (മഹ്മൂൽ - محمول) വരുന്നു. ഇതാണ് ഏറ്റവും ശക്തവും സ്വാഭാവികവുമായ രൂപം.
​രണ്ടാം രൂപം (الشكل الثاني): രണ്ട് വാക്യങ്ങളിലും 'ഹദ്ദുൽ ഔസത്ത്' വിധേയമായി (മഹ്മൂൽ) വരുന്നു.
​മൂന്നാം രൂപം (الشكل الثالث): രണ്ട് വാക്യങ്ങളിലും 'ഹദ്ദുൽ ഔസത്ത്' വിഷയമായി (മൗളൂഅ്) വരുന്നു.
​നാലാം രൂപം (الشكل الرابع): ഒന്നാം രൂപത്തിന്റെ നേരെ വിപരീതം. ഇത് യുക്തിപരമായി അല്പം സങ്കീർണ്ണമാണ്.

​ഖിയാസിന്റെ രീതികൾ (Moods of Syllogism - ളറൂബ് / ضروب)

പ്രസ്താവനകളുടെ ഗുണവും (Quality - കൈഫ് / كيف) അളവും (Quantity - കമ്മ് / كم) അനുസരിച്ച് ഓരോ രൂപത്തിനും പല രീതികൾ അഥവാ ളറൂബ് ഉണ്ടാകും.
​ഉദാഹരണത്തിന്, ഒന്നാം രൂപത്തിൽ മാത്രം 16 സാധ്യതകളുണ്ട്. എന്നാൽ അതിൽ 4 രീതികൾ മാത്രമേ ഖണ്ഡിതമായ നിഗമനത്തിൽ എത്താൻ സഹായിക്കൂ. ഈ രീതികളെയാണ് ലോജിക്കിൽ Moods എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
ബുർഹാൻ (برهان) അഥവാ ഖണ്ഡിതമായ അറിവ് (Certainty) നൽകുന്ന ളറൂബുകളെ മാത്രമേ മൻത്വിഖ് പ്രമാണമായി സ്വീകരിക്കുകയുള്ളൂ.