എപിസ്റ്റമോളജി: മെൻസസ് മസ്അല മുതൽ ന്യൂട്ടോണിക് സയൻസ് വരെ

അറിവിൻ്റെ സ്വഭാവം, ഉത്ഭവം, പരിധികൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന ദർശനശാസ്ത്ര ശാഖയാണ് എപ്പിസ്റ്റമോളജി (Epistemology) അഥവാ ജ്ഞാനമീമാംസ. 'നമുക്ക് അറിയാവുന്ന കാര്യങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് അറിയുന്നത്?' എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം തേടുന്ന ഈ മേഖലയെ 'ജ്ഞാനമീമാംസ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഗ്രീക്ക് പദങ്ങളായ Episteme (അറിവ്), Logos (പഠനം) എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഈ പേര് ഉണ്ടായത്. പ്രധാനമായും അറിവിൻ്റെ നിർവചനം, അവയുടെ സ്രോതസ്സുകൾ, മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയുന്ന കാര്യങ്ങളുടെ അതിർവരമ്പുകൾ എന്നിവയാണ് ഈ ശാസ്ത്രം വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. 

ജ്ഞാനമീമാംസകർ പ്രധാനമായും അറിവിന്റെ സ്വഭാവം, സ്രോതസ്സ്, വ്യാപ്തി, സാധുത എന്നീ നാല് കാര്യങ്ങളിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത്. കേവലം 'ന്യായീകരിക്കപ്പെട്ട സത്യമായ വിശ്വാസം' (Justified True Belief) എന്നതിലുപരി അറിവ് എന്ന അവസ്ഥയുടെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥതലങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഈ ശാഖ പഠിക്കുന്നു. പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന അനുഭവവാദവും (Empiricism), യുക്തിചിന്തയിലൂടെ ഉരുത്തിരിയുന്ന യുക്തിവാദവും (Rationalism) അറിവിന്റെ പ്രധാന സ്രോതസ്സുകളായി ഇതിൽ പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒപ്പം മനുഷ്യന്റെ ധാരണാശക്തിയുടെ പരിധികളെയും അറിവിനുള്ള അതിർവരമ്പുകളെയും കുറിച്ചുള്ള അന്വേഷണങ്ങൾ ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. വിശ്വസിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ എത്രത്തോളം സത്യമാണെന്നും അവ ശരിയാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കാനുള്ള കൃത്യമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്താണെന്നും നിശ്ചയിക്കുന്നതിലൂടെ അറിവിന്റെ സാധുത ഉറപ്പുവരുത്താനും ജ്ഞാനമീമാംസ ശ്രമിക്കുന്നു.

അറിവുകളുടെ വിഭാഗീകരണം

തത്ത്വശാസ്ത്രത്തെ പ്രധാനമായും നാല് മേഖലകളായി തിരിക്കാം. പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാനപരമായ ഘടനയെയും യാഥാർത്ഥ്യത്തെയും കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന അതിഭൗതികശാസ്ത്രം (Metaphysics), അറിവിൻ്റെ സ്വഭാവത്തെയും അത് നേടുന്ന രീതിയെയും വിശകലനം ചെയ്യുന്ന ജ്ഞാനമീമാംസ (Epistemology), ധാർമ്മികതയെയും മൂല്യങ്ങളെയും കുറിച്ച് പഠിക്കുന്ന മൂല്യശാസ്ത്രം (Axiology) എന്നിവയാണവ. മൂല്യശാസ്ത്രം തന്നെ പെരുമാറ്റദൂഷ്യങ്ങളെയും നന്മകളെയും കുറിച്ചുള്ള നീതിശാസ്ത്രം (Ethics), സൗന്ദര്യത്തെയും കലയെയും കുറിച്ചുള്ള സൗന്ദര്യശാസ്ത്രം (Aesthetics) എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ, പണ്ട് തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിൻ്റെ ഭാഗമായിരുന്നതും പിന്നീട് സ്വതന്ത്രമായ ശാസ്ത്രശാഖയായി മാറിയതുമായ ഭൗതികശാസ്ത്രം (Physics) പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ലോകത്തെയും മനുഷ്യജീവിതത്തെയും കുറിച്ചുള്ള സമഗ്രമായ അറിവിൻ്റെ സമാഹാരമാണ് തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിൻ്റെ ഈ വിവിധ ഭാഗങ്ങൾ.

മൻത്വിഖിൻ്റെ ആധുനിക ഉപയോഗം 

ഒന്ന് : പാശ്ചാത്യ തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിലെയും (Western Philosophy) ഇസ്ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിലെയും (Islamic Epistemology) ദൈവാസ്തിക്യ ചർച്ചകളിൽ അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒന്നാണ് കോണ്ടിൻജൻസി ആർഗ്യുമെൻ്റ് (Contingency Argument). ഇതിലെ ഏറ്റവും പ്രമുഖമായ കലാം കോസ്മോളജിക്കൽ ആർഗ്യുമെൻ്റ് അടിസ്ഥാനപരമായി നിലകൊള്ളുന്നത് മൻത്വിഖിലെ (Logic) ഖിയാസ് (Syllogism) അഥവാ ത്രിപാദതത്വത്തിന്മേലാണ്. "ലോകം മാറ്റത്തിന് വിധേയമാണ് (العالم متغير), മാറ്റത്തിന് വിധേയമാകുന്നവയെല്ലാം പുതുതായി ഉണ്ടായതാണ് (كل متغير حادث), അതിനാൽ ലോകം പുതുതായി ഉണ്ടായതാണ് (فالعالم حادث)" എന്ന യുക്തിഭദ്രമായ വാദക്രമത്തിലൂടെയാണ് ഇത് പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ ഉത്ഭവത്തെയും അതിനു പിന്നിലെ സ്രഷ്ടാവിനെയും സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ആധുനിക അക്കാദമിക് സംവാദങ്ങളിലും ദൈവശാസ്ത്ര വിശകലനങ്ങളിലും മൻത്വിഖീ പദങ്ങളുടെയും ഈ യുക്തിചിന്തയുടെയും പ്രസക്തി ഇന്നും വളരെ വലുതാണ്.

രണ്ട് : ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾക്കും ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ കണ്ടെത്തലുകൾക്കും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപേ ഇസ്‌ലാമിക തർക്കശാസ്ത്രമായ മൻത്വിഖ് (Logic) കൃത്യമായ ദാർശനിക അടിത്തറ പാകിയിട്ടുണ്ട്. ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങളെയും കാര്യകാരണ ബന്ധങ്ങളെയും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന 'തർജീഹുൻ ബിലാ മുറജ്ജിഹിൻ മുഹാൽ' (ترجيح بلا مرجح محال) അഥവാ ഒരു കാരണവുമില്ലാതെ മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കുക അസാധ്യമാണ് എന്ന തത്വം ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. കൂടാതെ, ഐൻസ്റ്റീന്റെ ആപേക്ഷികതാ സിദ്ധാന്തം (Relativity), ത്രിമാന ദ്രവ്യം (3D Matter), ജോൺ സ്റ്റുവർട്ട് മില്ലിന്റെ 'യൂണിവേഴ്സൽ റെഗുലാരിറ്റി ആൻഡ് കോസാലിറ്റി' (Universal Regularity & Causality) തുടങ്ങിയ ആധുനിക സങ്കൽപ്പങ്ങളെല്ലാം മൻത്വിഖിൽ ദൈവാസ്തിക്യത്തെ സ്ഥാപിക്കാനുള്ള യുക്തിഭദ്രമായ തെളിവുകളായി നേരത്തെ തന്നെ ആവിഷ്കരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇന്ന് ഖുർആനെതിരെ ഉയരുന്ന പല ആധുനിക വിമർശനങ്ങളെയും ശാസ്ത്രീയമായി പ്രതിരോധിക്കാനും അവയിലെ യുക്തിഭംഗം തുറന്നുകാട്ടാനും മൻത്വിഖ് എന്ന ജ്ഞാനശാസ്ത്ര ശാഖയെ ആഴത്തിൽ മനസ്സിലാക്കുന്നത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്.

മൂന്ന് : മൻത്വിഖിലെ (Logic) ഉണ്മകളുടെ ശ്രേണീകരണമായ ജിൻസുൽ അഅ്‌ലാ (جنس أعلى - Highest Genus) മുതൽ നൗഉൽ അസ്ഫൽ (نوع أسفل - Lowest Species) വരെയുള്ള വർഗ്ഗീകരണ രീതി ഉപയോഗിച്ച് ഭൗതികവും (Physical) അതിഭൗതികവുമായ (Metaphysical) സ്വത്വങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്ന് യുക്തിഭദ്രമായി സ്ഥാപിക്കാൻ സാധിക്കും. പ്രപഞ്ചത്തിൽ ഭൗതിക പദാർത്ഥങ്ങൾക്കപ്പുറം അതിഭൗതികമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് തെളിയുന്നതോടെ കേവല ഭൗതികവാദം (Materialism) താത്വികമായിത്തന്നെ നിർവീര്യമാകുന്നു. ആധുനിക ലോകം ആഘോഷിക്കുന്ന റിച്ചാർഡ് ഡോകിൻസിനെപ്പോലുള്ള പ്രമുഖ നാസ്തിക ചിന്തകർ പോലും പലപ്പോഴും ഇത്തരം തർക്കശാസ്ത്ര തത്വങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ പതറുന്നതായി കാണാം. ഉദാഹരണത്തിന്, ഭൂമിയിലെ ജീവന്റെ ഉത്ഭവം അന്യഗ്രഹ ജീവികളിൽ നിന്നാണെന്ന ഡോകിൻസിന്റെ പാൻസ്പെർമിയ (Panspermia) വാദം യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രശ്നപരിഹാരമല്ല, മറിച്ച് 'കാര്യകാരണ ബന്ധം' (Causality) എന്ന മൻത്വിഖീ തത്വമനുസരിച്ച് ജീവൻ്റെ യഥാർത്ഥ സ്രോതസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യത്തെ അനന്തമായി നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന (Infinite Regress/تسلسل) ഒരു യുക്തിഭംഗം മാത്രമാണ്.

നാല് : ആധുനിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം (Modern Epistemology) അറിവിന്റെ ആധികാരിക തെളിവുകളായി അംഗീകരിക്കുന്ന അനുഭവവാദം (Empirical evidence), പോസിറ്റീവ് നോളജ് (Positive Knowledge), സാക്ഷ്യം (Testimony) തുടങ്ങിയവയെല്ലാം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപേ ഇസ്‌ലാമിക തർക്കശാസ്ത്രമായ മൻത്വിഖ് വളരെ കൃത്യമായി വർഗ്ഗീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. അറിവ് നേടാനുള്ള സ്രോതസ്സുകളായി മൻത്വിഖ് പരിചയപ്പെടുത്തിയ 'അസ്ബാബുൽ ഇൽമ്' (أسباب العلم) എന്ന പ്രക്രിയയിൽ പഞ്ചേന്ദ്രിയങ്ങൾ വഴിയുള്ള അറിവുകൾ (മഹ്സൂസാത്ത്), യുക്തിപരമായ നിഗമനങ്ങൾ (മഅ്ഖൂലാത്ത്), വിശ്വസനീയമായ റിപ്പോർട്ടുകൾ (ഖബറുസ്സാദിഖ്) എന്നിവയെല്ലാം ഉൾപ്പെടുന്നു. ഇത്തരം ഉറപ്പുള്ള അറിവുകളെ 'ബുർഹാനുകൾ' (Burhan/برهان) അഥവാ ഖണ്ഡിതമായ തെളിവുകളായി പരിഗണിക്കുന്നതിലൂടെ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം ഇന്ന് ചർച്ച ചെയ്യുന്ന പല ജ്ഞാനശാസ്ത്ര നിഗമനങ്ങളും മൻത്വിഖിൽ നേരത്തെ തന്നെ ദാർശനികമായി ഉറപ്പിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു.

അഞ്ച് : ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനശിലയായ ഇൻഡക്റ്റീവ് റീസണിംഗ് (Inductive Reasoning) അഥവാ ആഗമനയുക്തിയുടെ സകല വശങ്ങളും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപേ മൻത്വിഖിൽ (Logic) ഇസ്തിഖ്റാഅ് (استقراء), തംസീൽ (تمثيل) എന്നീ വിഭാഗങ്ങളിലായി കൃത്യമായി വിവരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. നിശ്ചിത എണ്ണം നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് പൊതുവായ ഒരു നിഗമനത്തിലെത്തുന്ന ഈ രീതി ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ (Fiqh) നിയമനിർമ്മാണത്തിനായി വ്യാപകമായി ഉപയോഗിച്ചിരുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, സ്ത്രീകളുടെ ആർത്തവ സംബന്ധമായ നിയമങ്ങൾ (Menstruation laws) ക്രോഡീകരിക്കുന്നതിൽ ഇമാം ഷാഫി (റ) സ്വീകരിച്ച രീതി ഒരു മികച്ച 'ഇസ്തിഖ്റാഅ്' ആണ്; ധാരാളം സ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും ആ നിരീക്ഷണങ്ങളെ അപഗ്രഥിച്ച് ഒരു പൊതുനിയമം രൂപീകരിക്കുകയുമാണ് അദ്ദേഹം ചെയ്തത്. ഇന്ന് ആധുനിക ശാസ്ത്രം അവകാശപ്പെടുന്ന പല ഗവേഷണ രീതികളും ഇസ്‌ലാമിക ജ്ഞാനശാസ്ത്രം അതിന്റെ പ്രായോഗിക തലങ്ങളിൽ പണ്ടേ നടപ്പിലാക്കിയിരുന്നു എന്ന് ഇതിൽ നിന്നും വ്യക്തമാണ്.

ഇമാം ഷാഫി (റ) നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ പൊതുനിയമങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതുപോലെ, ന്യൂട്ടോണിയൻ ഭൗതികശാസ്ത്രത്തിലെ ചില പ്രധാന ഉദാഹരണങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
​1. ഗുരുത്വാകർഷണ നിയമം (Law of Universal Gravitation).
​ഇതൊരു ക്ലാസിക് 'ഇസ്തിഖ്റാഅ്' മാതൃകയാണ്. മരത്തിൽ നിന്ന് ആപ്പിൾ താഴേക്ക് വീഴുന്നത് നിരീക്ഷിച്ച ന്യൂട്ടൺ, ആ ഒരു പ്രത്യേക സംഭവത്തിൽ നിന്ന് (Particular observation) പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും പരസ്പരം ആകർഷിക്കുന്നു എന്ന പൊതുവായ (Universal) നിഗമനത്തിലേക്ക് എത്തുകയാണ് ചെയ്തത്. ആകാശഗോളങ്ങളുടെ ചലനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള കെപ്ലറുടെ നിരീക്ഷണങ്ങളെയും ഭൂമിയിലെ വസ്തുക്കളുടെ ചലനങ്ങളെയും കൂട്ടിയോജിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹം ഒരു സാർവത്രിക നിയമം രൂപീകരിച്ചു.
​2. ന്യൂട്ടന്റെ ചലനനിയമങ്ങൾ (Laws of Motion).
​ഗലീലിയോയുടെയും മറ്റും പരീക്ഷണങ്ങളെയും നിരീക്ഷണങ്ങളെയും അടിസ്ഥാനപ്പെടുത്തിയാണ് ന്യൂട്ടൺ തന്റെ മൂന്ന് ചലനനിയമങ്ങൾ ആവിഷ്കരിച്ചത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു വസ്തുവിൽ ബലം പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിനുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങൾ നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കുകയും, ആ നിരീക്ഷണങ്ങളിൽ നിന്ന് F = ma എന്ന പൊതുവായ സമവാക്യത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം എത്തിച്ചേരുകയും ചെയ്തു. ഇത് കൃത്യമായും ഇസ്തിഖ്റാഅ് രീതിയാണ്.
​3. പ്രകാശത്തിന്റെ സ്വഭാവം (Optics).
​ഒരു പ്രിസത്തിലൂടെ പ്രകാശം കടത്തിവിടുമ്പോൾ അത് ഏഴ് വർണ്ണങ്ങളായി മാറുന്നത് ന്യൂട്ടൺ നിരീക്ഷിച്ചു. ഈ പരീക്ഷണം ആവർത്തിച്ച് ചെയ്തതിലൂടെ (Repeated observations), സൂര്യപ്രകാശം വിവിധ വർണ്ണങ്ങളുടെ സങ്കരമാണെന്ന ശാസ്ത്രീയ നിഗമനത്തിൽ അദ്ദേഹം എത്തി. ഇത് ഇമാം ഷാഫി (റ) വിവരശേഖരണത്തിലൂടെ നിയമങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതിന് സമാനമായ ഒരു ഗവേഷണ രീതിയാണ്.
​

തംസീലും (Analogy) ക്ലാസിക് ഫിസിക്സും
​ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിലെ തംസീൽ (تمثيل) അഥവാ ഖിയാസിന് (Qiyas) സമാനമായ രീതിശാസ്ത്രം ശാസ്ത്രത്തിലും കാണാം. ഒരു പ്രത്യേക പ്രതിഭാസത്തെ സമാനമായ മറ്റൊരു പ്രതിഭാസവുമായി താരതമ്യം ചെയ്ത് മനസ്സിലാക്കുന്ന രീതിയാണിത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ശബ്ദതരംഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കാൻ വെള്ളത്തിലെ ഓളങ്ങളെ മാതൃകയാക്കുന്നത് (Wave Analogy) ഒരു തരം തംസീൽ ആണ്.

ക്ലാസിക്കൽ ഫിസിക്സിൻ്റെ രീതികൾ മുഴുവൻ 'മൻത്വിഖീ'യാണ്. നമുക്കവ പരിശോധിക്കാം.

1. Spatial Regularity (സ്ഥലപരമായ ക്രമബദ്ധത).
​ഭൗതികനിയമങ്ങൾ പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഒരുപോലെ ബാധകമായിരിക്കും എന്ന തത്വമാണിത്. ഉദാഹരണത്തിന്, ഭൂമിയിൽ ഒരു വസ്തു താഴേക്ക് വീഴാൻ കാരണമാകുന്ന അതേ ഗുരുത്വാകർഷണ നിയമം തന്നെയായിരിക്കും ചൊവ്വയിലും ചന്ദ്രനിലും പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. സ്ഥലം മാറുന്നതിനനുസരിച്ച് അടിസ്ഥാന ശാസ്ത്രനിയമങ്ങൾ മാറുന്നില്ല.
​2. Temporal Regularity (കാലപരമായ ക്രമബദ്ധത).
​ഭൗതികനിയമങ്ങൾ കാലത്തിനനുസരിച്ചും മാറുന്നില്ല എന്നതാണിത്. നൂറു വർഷം മുൻപ് ഹൈഡ്രജനും ഓക്സിജനും ചേർന്ന് വെള്ളമുണ്ടായ അതേ നിയമം തന്നെയാണ് ഇന്നും ഭാവിയിലും തുടരുന്നത്. പ്രകൃതി അതിന്റെ നിയമങ്ങളിൽ കാണിക്കുന്ന ഈ 'സ്ഥിരത' (Consistency) ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രമേ ശാസ്ത്രീയമായ പ്രവചനങ്ങൾ സാധ്യമാകൂ.
​3. Causality (കാര്യകാരണ ബന്ധം).
​ഏതൊരു കാര്യത്തിനും (Effect) വ്യക്തമായ ഒരു കാരണമുണ്ടായിരിക്കും (Cause) എന്ന യുക്തിയാണിത്. യാദൃശ്ചികതയേക്കാൾ ഉപരിയായി, ഒരു പ്രതിഭാസം സംഭവിക്കണമെങ്കിൽ അതിനു പിന്നിൽ ഒരു പ്രേരകശക്തിയോ സാഹചര്യമോ ഉണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രം കരുതുന്നു. തംസീൽ (Analogy) പോലുള്ള രീതികളിൽ സമാനമായ കാരണങ്ങൾ സമാനമായ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു എന്ന് നാം മനസ്സിലാക്കുന്നത് ഈ തത്വം വഴിയാണ്.
​4. Mathematical Applicability (ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ പ്രയോഗക്ഷമത).
​പ്രകൃതി പ്രതിഭാസങ്ങളെ ഗണിതശാസ്ത്ര സമവാക്യങ്ങളിലൂടെ (Mathematical equations) കൃത്യമായി രേഖപ്പെടുത്താൻ സാധിക്കും എന്നതാണിത്. ന്യൂട്ടന്റെ F = ma എന്ന സമവാക്യം പോലെ, ഭൗതികലോകത്തെ അളക്കാനും പ്രവചിക്കാനും ഗണിതം ഒരു സാർവത്രിക ഭാഷയായി ഉപയോഗിക്കുന്നു.
​5. Falsifiability (തിരുത്തപ്പെടാനുള്ള സാധ്യത/ഫാൾസിഫിയബിലിറ്റി).
​കാൾ പോപ്പർ (Karl Popper) മുന്നോട്ടുവെച്ച ഈ സിദ്ധാന്തം ആധുനിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഗുണമാണ്. ഒരു സിദ്ധാന്തം ശാസ്ത്രീയമാകണമെങ്കിൽ അത് തെറ്റാണെന്ന് തെളിയിക്കാനുള്ള ഒരു വഴിയെങ്കിലും (Testability) ഉണ്ടായിരിക്കണം. അതായത്, പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ തിരുത്തപ്പെടാൻ സാധ്യതയില്ലാത്ത ഒന്നിനെ ശാസ്ത്രമായി കണക്കാക്കാനാവില്ല. അറിവ് എന്നത് നിരന്തരം പുതുക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒന്നാണെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

ആറ് : മൻത്വിഖിലെ ഇസ്തിഖ്റാഅ് (Induction) പ്രധാനമായും രണ്ട് രീതിയിലാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. അവ കർമ്മശാസ്ത്ര വിധിതീർപ്പുകളിൽ (Fiqh) ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനം താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. ഇസ്തിഖ്റാഅ് താം (Complete Induction - الاستقراء التام)
​ഒരു വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ട എല്ലാ വ്യക്തികളെയും അല്ലെങ്കിൽ വസ്തുക്കളെയും പൂർണ്ണമായി പരിശോധിച്ച ശേഷം ഒരു പൊതുനിഗമനത്തിൽ എത്തുന്ന രീതിയാണിത്. ഇത് ഖണ്ഡിതമായ അറിവ് (Certainty) നൽകുന്നു.
​ഉദാഹരണം: ഒരു പാത്രത്തിലെ എല്ലാ മുത്തുകളും പരിശോധിച്ച ശേഷം "ഇതിലെ എല്ലാ മുത്തുകളും ചുവപ്പാണ്" എന്ന് പറയുന്നതുപോലെ. കർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ ഭൂരിഭാഗം ഇജ്മാഉകളും (ഏകോപിത അഭിപ്രായം) ഈ ഗണത്തിൽ വരാം.

​2 . ഇസ്തിഖ്റാഅ് നാഖിസ് (Incomplete Induction الاستقراء الناقص)
​ഒരു വർഗ്ഗത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം കാര്യങ്ങളെ മാത്രം നിരീക്ഷിച്ച് അവയുടെ സ്വഭാവം ആ വർഗ്ഗത്തിന് മുഴുവൻ ബാധകമാക്കുന്ന രീതിയാണിത്. ആധുനിക ശാസ്ത്രീയ ഗവേഷണങ്ങൾ ഭൂരിഭാഗവും ഈ രീതിയിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഇത് പലപ്പോഴും ശക്തമായ ധാരണ (Probable knowledge/ളന്ന്) നൽകുന്നു.
​കർമ്മശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രയോഗം: ഇമാം ഷാഫി (റ) ആർത്തവ നിയമങ്ങൾ ക്രോഡീകരിച്ചത് ഇതിന് മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. അദ്ദേഹം തന്റെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഭൂരിഭാഗം സ്ത്രീകളുടെയും അനുഭവങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ചാണ് (നാഖിസ്) ആർത്തവത്തിന്റെ കുറഞ്ഞ കാലാവധി ഒരു ദിവസവും കൂടിയത് 15 ദിവസവുമാണെന്ന നിഗമനത്തിൽ എത്തിയത്. ഇന്നും വൈദ്യശാസ്ത്രം അംഗീകരിക്കുന്ന ഒരു വസ്തുതയാണിത്.

തംസീൽ (Analogy - تمثيل)
​മൻത്വിഖിലെ 'തംസീൽ' ആണ് കർമ്മശാസ്ത്രത്തിൽ ഖിയാസ് (Qiyas) എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ഒരു കാര്യത്തിലുള്ള വിധി അതിനോട് സാമ്യമുള്ള മറ്റൊരു കാര്യത്തിലേക്ക് മാറ്റുന്ന രീതിയാണിത്.
​ഉദാഹരണം: ഖുർആൻ ലഹരിപാനീയമായ 'ഖംറ്' നിരോധിച്ചു. മൻത്വിഖിലെ തംസീൽ ഉപയോഗിച്ച്, ലഹരി നൽകുന്നു എന്ന ഒരേ കാരണം (ഇല്ലത്ത്) ഉള്ളതിനാൽ ആധുനിക കാലത്തെ മയക്കുമരുന്നുകളും നിഷിദ്ധമാണെന്ന് നാം കണ്ടെത്തുന്നു.

ഏഴ് : പാശ്ചാത്യ, ഭാരതീയ ദർശനങ്ങൾ ഒരുപോലെ പ്രാധാന്യത്തോടെ കാണുന്ന സിലജിസം (Syllogism), ലോജിക്കൽ ഫാലസികൾ (Logical Fallacies) എന്നിവയെ നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപേ ഇസ്‌ലാമിക തർക്കശാസ്ത്രമായ മൻത്വിഖ് അതിസൂക്ഷ്മമായി വിശകലനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. മൻത്വിഖിലെ ഖിയാസ് (قياس) എന്ന വിഭാഗം പാശ്ചാത്യ സിലജിസത്തിന് സമാനമായി യുക്തിഭദ്രമായ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്താനുള്ള വഴികൾ പഠിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അസ്സിനാആത്തുൽ ഖംസ് (الصناعات الخمس) അഥവാ അഞ്ച് കലകൾ എന്ന വിഭാഗം ചിന്തയിലുണ്ടാകാൻ സാധ്യതയുള്ള വൈകല്യങ്ങളെയും തെറ്റായ വാദഗതികളെയും (Sophistry/സഫ്സത്വ) തുറന്നുകാട്ടുന്നു. യുക്തിയുടെ വിവിധ തലങ്ങളായ ബുർഹാൻ (ഖണ്ഡിതമായ തെളിവ്), ജദൽ (സംവാദം), ഖതാബത്ത് (പ്രഭാഷണം), ശിഅ്‌റ് (കവിത), സഫ്സത്വ (യുക്തിഭംഗം) എന്നിവയിലൂടെ സത്യത്തെയും അസത്യത്തെയും വേർതിരിച്ചറിയാനുള്ള കൃത്യമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ മൻത്വിഖ് നൽകുന്നു. ഇന്ന് അക്കാദമിക് രംഗത്ത് ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന പല യുക്തിവൈകല്യങ്ങളും ദാർശനിക പിഴവുകളും മൻത്വിഖിന്റെ ഈ വിപുലമായ ചട്ടക്കൂടിലൂടെ വളരെ ലളിതമായി കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കും.

എട്ട് : മൻത്വിഖിലെ (Logic) പ്രയോഗതലങ്ങളെ അഞ്ചായി തരംതിരിച്ചതിനെയാണ് അസ്സിനാആത്തുൽ ഖംസ് (The Five Arts/الصناعات الخمس) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. സത്യത്തെയും അസത്യത്തെയും വേർതിരിച്ചറിയാൻ സഹായിക്കുന്ന ഈ അഞ്ച് കലകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
​ബുർഹാൻ (Demonstration/برهان). പൂർണ്ണമായും സത്യമെന്ന് ഉറപ്പുള്ള കാര്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഖണ്ഡിതമായ നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തുന്ന രീതിയാണിത്. ശാസ്ത്രീയവും ദാർശനികവുമായ അറിവുകളുടെ അടിസ്ഥാനം ബുർഹാൻ ആണ്.
​ജദൽ (Dialectic/جدل).             എതിരാളിയെ പരാജയപ്പെടുത്താനോ ഒരു വാദം സ്ഥാപിക്കാനോ വേണ്ടി പൊതുസമ്മതമായ തത്വങ്ങൾ (Accepted premises) ഉപയോഗിച്ച് നടത്തുന്ന സംവാദമാണിത്. പ്രമാണബദ്ധമായ തർക്കങ്ങളിൽ ഇത് പ്രധാനമാണ്.
​ഖതാബത്ത് (Rhetoric/خطابة). കേൾവിക്കാരെ വൈകാരികമായി സ്വാധീനിക്കാനും ഒരു കാര്യത്തിലേക്ക് പ്രേരിപ്പിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്ന പ്രഭാഷണ കലയാണിത്. മതപ്രസംഗങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയ പ്രസംഗങ്ങളിലും ഇത് വ്യാപകമായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
​ശിഅ്‌റ് (Poetry/شعر)                 ഭാവനയും ഉപമകളും ഉപയോഗിച്ച് മനുഷ്യൻ്റെ മനസ്സിൽ സന്തോഷമോ സങ്കടമോ ഭയമോ ഉണ്ടാക്കുന്ന രീതിയാണിത്. കേവല യുക്തിയേക്കാൾ ഭാവനയ്ക്കാണ് ഇവിടെ മുൻഗണന.
​സഫ്സത്വ (Sophistry/سفسطة).  സത്യമെന്ന് തോന്നിക്കുന്ന എന്നാൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ തെറ്റായ വാദങ്ങൾ (Logical Fallacies) നിരത്തുന്ന രീതിയാണിത്. തെറ്റായ ചിന്തകളെയും വഞ്ചനാപരമായ വാദങ്ങളെയും തിരിച്ചറിയാനാണ് ഈ കല പഠിക്കുന്നത്.

ഒമ്പത് : മൻത്വിഖിലെ സഫ്സത്വ (Sophistry) അഥവാ യുക്തിഭംഗം തിരിച്ചറിയാനുള്ള വിദ്യ ഉപയോഗിച്ചാൽ ആധുനിക നിരീശ്വരവാദികളുടെയും യുക്തിവാദികളുടെയും വാദങ്ങളിലെ പൊള്ളത്തരം എളുപ്പത്തിൽ ബോധ്യപ്പെടും. ചില ഉദാഹരണങ്ങൾ നോക്കാം.

യഥാർത്ഥ ഹേതുവിനെ മറച്ചുവെക്കൽ (False Cause):

പലപ്പോഴും ഭൗതികവാദികൾ ഒരു കാര്യത്തിന്റെ ഭൗതികമായ കാരണം മാത്രം വിശദീകരിക്കുകയും അതിന് പിന്നിലെ യഥാർത്ഥ നിമിത്തത്തെ (The Ultimate Cause) നിഷേധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മൻത്വിഖ് ഇതിനെ 'തമാഹീ' (വഞ്ചന) എന്ന ഗണത്തിലാണ് ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത്.

​സർക്കിൾ റീസണിംഗ് (Circular Reasoning/دور):

ദൈവമില്ലെന്ന് സ്ഥാപിക്കാൻ അവർ ഉപയോഗിക്കുന്ന തെളിവുകൾ പലപ്പോഴും അവർ തന്നെ നേരത്തെ നിശ്ചയിച്ചുറപ്പിച്ച നിഗമനങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്. ഉദാഹരണത്തിന്, "ശാസ്ത്രം പരീക്ഷണ നിരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് വിധേയമായത് മാത്രമേ അംഗീകരിക്കൂ, ദൈവം പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് വിധേയനല്ല, അതിനാൽ ദൈവമില്ല" എന്ന വാദം ഒരു യുക്തിഭംഗമാണ്. കാരണം, അറിവിന്റെ സ്രോതസ്സ് പരീക്ഷണ നിരീക്ഷണങ്ങൾ മാത്രമാണെന്ന തെറ്റായ മുൻവിധിയിൽ നിന്നാണ് ഈ വാദം തുടങ്ങുന്നത്.

​ആഡ് ഹോമിനം (Ad Hominem):

വിശ്വാസികളുടെ വാദങ്ങളിലെ യുക്തിയെ നേരിടുന്നതിന് പകരം വിശ്വാസികളെ പരിഹസിക്കുകയോ അവരുടെ വ്യക്തിപരമായ താൽപ്പര്യങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്ന രീതിയാണിത്. ഇത് മൻത്വിഖ് നിരോധിച്ച 'സഫ്സത്വ'യുടെ ഭാഗമാണ്.

​കാറ്റഗറി മിസ്റ്റേക്ക് (Category Mistake):

സ്രഷ്ടാവിനെ സൃഷ്ടികളുടെ നിയമങ്ങൾ (ഭൗതിക നിയമങ്ങൾ) വെച്ച് അളക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് വലിയൊരു യുക്തിപിഴവാണ്. മൻത്വിഖിലെ 'ജിൻസ്', 'നൗഅ്' വർഗ്ഗീകരണങ്ങൾ കൃത്യമായി മനസ്സിലാക്കിയ ഒരാൾക്ക് ഇത്തരമൊരു പിഴവ് സംഭവിക്കില്ല.

മൻത്വിഖും കാര്യകാരണ ബന്ധവും

മൻത്വിഖിന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ കാര്യകാരണ ബന്ധത്തിന്റെ പ്രധാന വശങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.

ഇല്ലത്തുൻ താമ്മ (Complete Cause)

ഒരു കാര്യം (Effect) സംഭവിക്കണമെങ്കിൽ അതിന് ആവശ്യമായ എല്ലാ ഘടകങ്ങളും ഒത്തുചേരണമെന്ന് മൻത്വിഖ് പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിനെ 'സമ്പൂർണ്ണ കാരണം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, തീ കത്തണമെങ്കിൽ വിറകും ഓക്സിജനും മാത്രം പോരാ, അവ തമ്മിലുള്ള സമ്പർക്കവും (Contact) തടസ്സങ്ങളുടെ അഭാവവും വേണം. ഈ ഘടകങ്ങളെല്ലാം ചേരുമ്പോഴാണ് 'ഇല്ലത്ത്' പൂർണ്ണമാകുന്നത്.

അത്യാവശ്യമായ ബന്ധം (Necessity)

കാരണം നിലവിലുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ ഫലം ഉണ്ടായേ തീരൂ എന്ന തത്വമാണിത്. തീ ഉണ്ടെങ്കിൽ ചൂട് ഉണ്ടാകുക എന്നത് യുക്തിപരമായ ഒരു അനിവാര്യതയാണ്. ഇതിനെ 'തലാസും' (تلازم - Implication/Inseparability) എന്ന് മൻത്വിഖ് വിളിക്കുന്നു. ഒന്ന് മറ്റൊന്നിനെ പിന്തുടരുന്നു എന്നത് വെറും യാദൃശ്ചികമല്ല, മറിച്ച് യുക്തിപരമായ ബന്ധമാണ്.

സ്പേഷ്യൽ-ടെമ്പോറൽ ക്രമബദ്ധതയും കാര്യകാരണ ബന്ധവും

Spatial (സ്ഥലം), Temporal (കാലം) ക്രമബദ്ധതകൾ മൻത്വിഖിൽ 'ആദത്ത്' (عادت - Habit/Custom) എന്ന നിലയിലും ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. പ്രകൃതിയിൽ ഒരേ കാരണത്തിന് ഒരേ ഫലം തന്നെ ഉണ്ടാകുന്നത് അല്ലാഹു നിശ്ചയിച്ച ഒരു ക്രമമാണെന്ന് (Sunnatullah) ഇസ്‌ലാമിക ചിന്തകർ വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഇന്ദ്രിയജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിധി

നമ്മുടെ കണ്ണുകൾ കാണുന്നത് 'കാരണം' കഴിഞ്ഞാലുടൻ 'ഫലം' ഉണ്ടാകുന്നു എന്നത് മാത്രമാണ് (Sequence). എന്നാൽ അവ തമ്മിലുള്ള യഥാർത്ഥ ബന്ധം (Necessary connection) നമ്മുടെ ബുദ്ധി (Intellect/Aql) വഴിയാണ് നാം ഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഇമാം ഗസാലി(റ)വിനെപ്പോലുള്ള ചിന്തകർ കാര്യകാരണ ബന്ധത്തെ കേവലം നിരീക്ഷണത്തിനപ്പുറം ദാർശനികമായി വിശകലനം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

തംസീലും ഇല്ലത്തും (Analogy and Ratio Legis)

​'തംസീൽ' അഥവാ 'ഖിയാസ്' പ്രവർത്തിക്കുന്നത് തന്നെ ഈ കാര്യകാരണ ബന്ധത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ തമ്മിൽ സാമ്യമുള്ളത് അവയുടെ അടിസ്ഥാന കാരണത്തിൽ (ഇല്ലത്ത്) സാമ്യമുള്ളതുകൊണ്ടാണ്. ഈ 'ഇല്ലത്ത്' കണ്ടെത്തുന്നതിനെയാണ് ഫിഖ്ഹിൽ 'തഖ്രീജുൽ മനാഥ്' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
​ചുരുക്കത്തിൽ, ശാസ്ത്രം 'എങ്ങനെ' (How) ഒരു കാര്യം സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് പരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ നോക്കുമ്പോൾ, മൻത്വിഖ് 'എന്തുകൊണ്ട്' (Why) ആ ബന്ധം യുക്തിപരമായി നിലനിൽക്കുന്നു എന്നാണ് പരിശോധിക്കുന്നത്.

മൻത്വിഖും ഒക്കേഷണലിസവും 

അശ്അരീ ഒക്കേഷണലിസത്തിന്റെ (Ash'ari Occasionalism) കാതൽ എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിലെ സകല ചലനങ്ങളെയും ദൈവികമായ സൃഷ്ടിപ്പുമായി നേരിട്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്. വസ്തുക്കൾക്ക് സ്വയം സ്വാധീനം ചെലുത്താനുള്ള കഴിവിനെ നിഷേധിക്കുന്ന انتفاء التأثير للأسباب എന്ന തത്വമനുസരിച്ച്, കാരണങ്ങൾ സ്വയം ഒരു ഫലവും ഉണ്ടാക്കുന്നില്ല. (إنَّ الأسبابَ العاديّةَ لا تُؤثِّرُ بِنَفْسِه). പകരം, പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റമില്ലാത്ത നിയമങ്ങളെ അല്ലാഹുവിന്റെ ഒരു രീതി അഥവാ 'ഇജ്‌റാഉൽ ആദ' (إجراء العادة) ആയാണ് ഇമാം ഗസാലി(റ) വിനെപ്പോലുള്ളവർ കാണുന്നത്. ഇതിനെയാണ് "അല്ലാഹുവിൻ്റെ പ്രാപഞ്ചികക്രമം അനന്യം" (وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا) എന്ന ഖുർആനിക വചനത്തിലൂടെ അവർ വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ ഭൗതികമായ കാരണങ്ങൾ വെറും അടയാളങ്ങൾ മാത്രമാണെന്നും (السببُ علامةٌ مُقارِنةٌ), യഥാർത്ഥ പ്രവർത്തകൻ അല്ലാഹുവാണെന്നുമുള്ള 'മുഅസ്സിറുൽ ഹഖീഖി' (المؤثر الحقيقي) എന്ന വിഭജനം മൻത്വിഖിൽ സുപ്രധാനമാണ്. ഇമാം ഗസാലി(റ) തന്റെ 'തഹാഫുത്തുൽ ഫലാസിഫ'യിലൂടെ (تهافت الفلاسفة) കാര്യകാരണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള കൂടിച്ചേരൽ കേവലം ശീലം മാത്രമാണെന്നും അത് യുക്തിപരമായി അനിവാര്യമല്ലെന്നും ("ليس ضرورياً عندنا") സമർത്ഥിച്ചു. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ശാസ്ത്രീയമായ ക്രമബദ്ധത എന്നത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവുമുള്ള പുതിയ അസ്തിത്വമാണ്; ഇതിനെ 'തജ്ദീദുൽ അഅ്റാദ്' (تجديد الأعراض) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. പ്രപഞ്ചം അതിന്റെ നിലനിൽപ്പിനായി ഓരോ നിമിഷവും അല്ലാഹുവിന്റെ സഹായത്തിന് പാരതന്ത്ര്യമുള്ളതാണെന്ന (العالَمُ بأسرهِ محتاجٌ إلى إمدادِ اللهِ) തിരിച്ചറിവിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തെയും വിശ്വാസത്തെയും ഒക്കേഷണലിസം സമന്വയിപ്പിക്കുന്നു.

ഇമാം ഗസാലി(റ)തന്റെ 'തഹാഫുത്തുൽ ഫലാസിഫ'യിലൂടെ അവതരിപ്പിച്ച വിഖ്യാതമായ പഞ്ഞിയുടെയും തീയുടെയും ഉദാഹരണം അശ്അരീ ഒക്കേഷണലിസത്തിന്റെ കാതലായ വശങ്ങളെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. സാധാരണഗതിയിൽ കാരണം എന്നും ഫലം എന്നും നാം വിശ്വസിക്കുന്നവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം യുക്തിപരമായി അനിവാര്യമല്ലെന്നും (الاِقْتِرَانُ... لَيْسَ ضَرُورِيًّا عِنْدَنَا), മറിച്ച് തീയും പഞ്ഞിയും സന്ധിക്കുന്ന നിമിഷം അവിടെ കരിയിക്കൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് അല്ലാഹുവാണെന്നും (فَالَّذِي يَخْلُقُ الإِحْراق هُوَ اللهُ) അദ്ദേഹം സമർത്ഥിച്ചു. പ്രകൃതി നിയമങ്ങളെ മാറ്റമില്ലാത്ത 'നിയമങ്ങൾ' എന്നതിലുപരി അല്ലാഹു സ്ഥാപിച്ച ക്രമം അഥവാ 'അൽ-ആദ' (العادة) ആയാണ് അശ്അരികൾ കാണുന്നത്; ഈ ക്രമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നതിനെയാണ് അത്ഭുതങ്ങൾ അഥവാ 'ഖർഖുൽ ആദ' (خرق العادة) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഭൗതിക വസ്തുക്കൾക്ക് സ്വന്തമായി സ്വാധീനശേഷിയില്ലെന്ന 'നഫ്യുൽ തസീർ' (نفي التأثير), മനുഷ്യകർമ്മങ്ങളെ വിശദീകരിക്കുന്ന 'അൽ-കസ്ബ്' (الكسب) എന്നീ സംജ്ഞകളിലൂടെ അവർ ഈ ദർശനം പൂർണ്ണമാക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ, ശാസ്ത്രീയമായ ആഗമനയുക്തി അഥവാ ഇസ്തിഖ്റാഅ് എന്നത് ദൈവികമായ ക്രമം ആവർത്തിച്ചു വരുന്നു എന്നതിലുള്ള മനസ്സിന്റെ സമാധാനത്തിന്മേലാണ് (طُمَأْنِينَةِ النَّفْسِ بِتَكْرَارِ العَادَةِ الإِلَهِيَّةِ) പടുത്തുയർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് എന്ന് ഈ വീക്ഷണം വ്യക്തമാക്കുന്നു.