ഇന്ദ്രിയബന്ധനവും കോസ്മോപോളിറ്റൻ റൂഹും

ഇമാം ഗസ്സാലി(റ)യുടെ ആത്മകഥാപരമായ 'അൽ മുൻഖിദു മിനള്ളലാൽ' (വഴികേടിൽ നിന്നുള്ളമോചനം) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ 'എക്സിസ്റ്റൻഷ്യൽ' കൃതികളിൽ ഒന്നായി വിശേഷിപ്പിക്കാം. ആധുനിക അസ്തിത്വവാദികൾ അനുഭവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വലിയൊരു ദാർശനിക വിചാരണയിലൂടെ കടന്നുപോയ വ്യക്തിയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. ഇമാം മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന പ്രധാന യുക്തിപരമായ അടിസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചാൽ
ഇന്ദ്രിയബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് എങ്ങനെയാണ് വ്യക്തിസ്വതന്ത്രനാവുന്നതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.

സന്ദേഹത്തിൽ നിന്നുള്ള മോചനം(Overcoming Skepticism)

ഇന്ദ്രിയങ്ങളും യുക്തിയും നമ്മെ ചതിച്ചേക്കാമെന്ന് ഇമാം കണ്ടെത്തി. ഉദാഹരണത്തിന്, സ്വപ്നം കാണുമ്പോൾ അത് സത്യമാണെന്ന് നമ്മൾ വിശ്വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഉണരുമ്പോഴാണ് അത് മിഥ്യയാണെന്ന് തിരിച്ചറിയുന്നത്. അതുപോലെ, നമ്മുടെ ഭൗതിക ജീവിതം ഒരു 'ഉറക്കം' പോലെയാണെന്നും മരണശേഷമുള്ള ഉണർവിലാണ് യഥാർത്ഥ സത്യം വെളിപ്പെടുകയെന്നും അദ്ദേഹം സമർത്ഥിച്ചു. എക്സിസ്റ്റൻഷ്യലിസ്റ്റുകൾ ഈ ലോകത്തെ ശൂന്യതയിൽ അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഇമാം അതിനെ ഒരു വലിയ യാഥാർത്ഥ്യത്തിലേക്കുള്ള വാതിലായി അവതരിപ്പിച്ചു.

​അന്ധമായ തത്വങ്ങൾക്കെതിരെ (Against Blind Vision)

അസ്തിത്വവാദികൾ പറയുന്നതുപോലെ 'സ്വയം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം' ഇമാമും ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ആ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കേവലം തന്നിഷ്ടങ്ങൾക്കോ (Whims) വൈകാരികതയ്ക്കോ വിട്ടുകൊടുക്കേണ്ട ഒന്നല്ല, മറിച്ച് സത്യസന്ധമായ ബൗദ്ധികാന്വേഷണത്തിലൂടെ ദൈവിക വെളിപാടിൽ (Revelation) എത്തിച്ചേരാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമർത്ഥിക്കുന്നു. ആധുനിക അസ്തിത്വവാദം മനുഷ്യനെ തന്റെ തന്നെ പരിമിതമായ ചിന്തകളിലും ആന്തരിക ശൂന്യതയിലും തളച്ചിടുമ്പോൾ, ഗസ്സാലിയൻ ദർശനം ആ ശൂന്യതയെ സ്രഷ്ടാവിലേക്കുള്ള അന്വേഷണത്തിന്റെ തുടക്കമായി കാണുകയും, വെളിപാടിന്റെ പ്രകാശത്തിലൂടെ മനുഷ്യനെ തന്റെ യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യബോധത്തിലേക്ക് (Purpose) നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതായത്, അസ്തിത്വവാദത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് പലപ്പോഴും അർത്ഥശൂന്യമായ ഒരു ഭാരമായി മാറുമ്പോൾ, ഇസ്‌ലാമിക ദർശനത്തിൽ അത് സ്രഷ്ടാവിനെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള വഴിവിളക്കായി മാറുന്നു; അവിടെ മനുഷ്യൻ കേവലം ഭൗതിക സ്വത്വത്തിന്റെ തടവുകാരനല്ല, മറിച്ച്, വിശ്വമാനവികതയുടെ ആത്മീയ വേരുകളുള്ള,വ നഫഖ്‌തു ഫീഹി മിൻ റൂഹീ (وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي) എന്ന തത്വലൂന്നി ദൈവിക ചൈതന്യം ഉൾവഹിക്കുന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു അസ്തിത്വമായി മനുഷ്യനെ ഇമാം ഉയർത്തിക്കാണിച്ചു.

ഹൃദയത്തിലെ പ്രകാശം (The Light in the Heart)

യുക്തിപരമായ തെളിവുകൾ കൊണ്ട് മാത്രം ഒരാൾക്ക് കാര്യങ്ങളിൽ പൂർണ്ണമായ ബോധ്യം (Yaqin) ലഭിക്കില്ലെന്ന് നിരീക്ഷിച്ച ഇമാം,എക്സിസ്റ്റൻഷ്യലിസ്റ്റുകൾ ദാർശനികമായി അനുഭവിക്കുന്ന 'ശൂന്യതാബോധം' (Void) യഥാർത്ഥത്തിൽ സ്രഷ്ടാവിനെ കണ്ടെത്താനുള്ള മനുഷ്യാത്മാവിന്റെ തീവ്രമായ ദാഹമാണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അല്ലാഹു വിശ്വാസിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്ന 'നൂർ' (പ്രകാശം) വഴിയാണ് സത്യം വെളിപ്പെടുന്നതെന്നും, ഇത് വെറുമൊരു ബാഹ്യമായ അറിവല്ല (Knowledge), മറിച്ച് ഹൃദയത്തിലൂടെ ആസ്വദിച്ചറിയേണ്ട ഒരനുഭവമാണെന്നും (Dhawk) അദ്ദേഹം സമർത്ഥിക്കുന്നു. തർക്കശാസ്ത്രപരമായ യുക്തികൾക്ക് അപ്പുറം وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي എന്നതിലൂടെ മനുഷ്യന് ലഭിച്ച ആത്മീയ ചൈതന്യമാണ് സത്യത്തിന്റെ ആത്യന്തികമായ തിരിച്ചറിവിലേക്ക് അവനെ നയിക്കുന്നത്; ഈ ആത്മീയ പ്രകാശത്തിലൂടെ മാത്രമേ അസ്തിത്വപരമായ സന്ദേഹങ്ങളെ മറികടന്ന് ഒരാൾക്ക് പരമമായ സമാധാനം കണ്ടെത്താൻ സാധിക്കുകയുള്ളൂ എന്നദ്ദേഹം സമർത്ഥിച്ചു.

പ്രായോഗികമായ അർത്ഥം (Action as Purpose)

എക്സിസ്റ്റൻഷ്യലിസം ജീവിതത്തെ ലക്ഷ്യബോധമില്ലാത്ത ഒരു ശൂന്യതയായി കണ്ട് മനുഷ്യനെ നിരാശയുടെ കയത്തിലേക്ക് തള്ളിയിടുമ്പോൾ, ഇമാം ഗസ്സാലി(റ) ജീവിതത്തെ അങ്ങേയറ്റം അർത്ഥപൂർണ്ണമായ ഒരു 'സഞ്ചാരമായി' (Journey) മാറ്റുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ജീവിതം എന്നത് അസ്തിത്വവാദികൾ ചിത്രീകരിക്കുന്നതുപോലെ യാദൃച്ഛികമായി സംഭവിച്ച ഒന്നല്ല, മറിച്ച് 'സുലൂക്' (Suluk) അഥവാ ആത്മീയമായ ചിട്ടപ്പെടുത്തലിലൂടെ സ്രഷ്ടാവിലേക്ക് നടത്തുന്ന ബോധപൂർവ്വമായ ഒരു പ്രയാണമാണ്. ഈ യാത്രയിൽ മനുഷ്യൻ നേരിടുന്ന ഓരോ വെല്ലുവിളിയും ലക്ഷ്യബോധമില്ലാത്ത ദുരിതങ്ങളല്ല, മറിച്ച് ആത്മാവിനെ സംസ്കരിക്കാനുള്ള പാഠങ്ങളാണ്. "സൃഷ്ടികളെല്ലാം അല്ലാഹുവിന്റെ കുടുംബമാണ്" (الْخَلْقُ كُلُّهُمْ عِيَالُ اللَّهِ) എന്ന ഉന്നതമായ മാനവിക ബോധം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതിലൂടെ, വ്യക്തിപരമായ അർത്ഥശൂന്യതയിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടന്ന് ലോകത്തിന് നന്മ ചെയ്യുന്ന സക്രിയമായ ഒരു തീർത്ഥാടകനായി മാറാൻ മനുഷ്യന് സാധിക്കുന്നു. നിരാശയെ പ്രത്യാശയാക്കി മാറ്റുന്ന ഈ ആത്മീയ മനോഭാവം, മനുഷ്യനെ നിസ്സഹായനായ ഒരു ഇരയാക്കുന്നതിന് പകരം തന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ പരലോകവിജയം നേടാൻ കഴിവുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പ്രതിനിധിയായി (Khalifa) ഉയർത്തുന്നു. ആത്യന്തികമായി, അസ്തിത്വവാദികളുടെ 'അബ്സേർഡിറ്റി' എന്ന ആശയത്തെ ഗസ്സാലി തന്റെ ദർശനത്തിലൂടെ ജീവിതത്തിന്റെ പവിത്രതയും ലക്ഷ്യവുമുള്ള 'ദൈവിക നിയോഗമായി' പരിവർത്തിപ്പിക്കുന്നു. ഇമാമിൻ്റെ നിഗമനത്തിൽ, മനുഷ്യൻ തന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ അർത്ഥം കണ്ടെത്തുന്നത് തന്നെത്തന്നെ ദൈവത്തിന് സമർപ്പിക്കുമ്പോഴാണ്. അസ്തിത്വവാദം മനുഷ്യനെ 'ദൈവമില്ലാത്ത ലോകത്തെ അനാഥൻ' ആക്കുമ്പോൾ, ഇമാം അവനെ 'ദൈവത്തിന്റെ സ്നേഹനിധിയായ ദാസൻ' ആയി പുനഃപ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

അടുത്തതായി, ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവാദത്തിന്റെ (Liberal Individualism) പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇമാം ഗസ്സാലിയുടെ (റ) യുടെ ചിന്തകളെ വിശകലനം ചെയ്യുന്നത് ഏറെ കൗതുകകരമാണ്. വ്യക്തിയുടെ തന്നിഷ്ടങ്ങളെയും താൽപ്പര്യങ്ങളെയും പരമമായ സ്വാതന്ത്ര്യമായി കാണുന്ന ആധുനികവാദത്തോട് സംവദിക്കുമ്പോൾ, ഇമാമിൻ്റെ ദർശനം കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതുംലക്ഷ്യബോധമുള്ളതുമായ ഒരു പകരമാണ് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്.

സ്വാതന്ത്ര്യം തന്നിഷ്ടമോ അതോ വിമോചനമോ?

ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവാദം 'സ്വാതന്ത്ര്യം' എന്നതുകൊണ്ട് അർത്ഥമാക്കുന്നത് വ്യക്തിക്ക് തന്റെ ഇച്ഛാനുസരണം (Will) പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള തടസ്സമില്ലാത്ത അവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ ഇമാം ഇതിനെ സ്വാതന്ത്ര്യമായല്ല, മറിച്ച് 'നഫ്സിന്റെ' (ശരീരേച്ഛകളുടെ) അടിമത്തമായാണ് കാണുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ, തന്റെ വികാരങ്ങൾക്കും താൽപ്പര്യങ്ങൾക്കും കീഴ്പ്പെടുന്നവൻ സ്വതന്ത്രനല്ല. യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നത് ആത്മീയമായ അച്ചടക്കത്തിലൂടെ ഈ താൽപ്പര്യങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കാനും, ഹൃദയത്തെ സ്രഷ്ടാവിലേക്ക് തിരിക്കാനും സാധിക്കുന്ന അവസ്ഥയാണ്. ആധുനികവാദം "നീ നിനക്ക് തോന്നുന്നത് ചെയ്യുക" എന്ന് പറയുമ്പോൾ ഇമാം "നീ നിന്റെ ഉടമയാകുക" എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു.

​'സെൽഫ്' (Self) എന്ന സങ്കല്പം

ആധുനിക ചിന്തയിൽ 'വ്യക്തി' (Individual) എന്നത് പരമാധികാരമുള്ള ഒരു സ്വതന്ത്ര ഘടകമാണ്. എന്നാൽ ഇമാമിന് മനുഷ്യൻ എന്നത് കേവലം ഒരു ജൈവിക യന്ത്രമല്ല, മറിച്ച് 'റൂഹ്' (ആത്മാവ്) ഉള്ള ഒരു അസ്തിത്വമാണ്. ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം പലപ്പോഴും മനുഷ്യനെ ഉപഭോഗസംസ്കാരത്തിന്റെ (Consumerism) ഇരയാക്കുമ്പോൾ, ഇമാം മനുഷ്യനെ അവന്റെ ആത്മീയ ഔന്നത്യത്തെക്കുറിച്ച് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ സാരം കണ്ടെത്തുന്നത് സ്വയം കേന്ദ്രീകൃതമാകുമ്പോഴല്ല, മറിച്ച് തന്റെ മൂല്യങ്ങളുടെ സ്രോതസ്സായ ദൈവത്തിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോഴാണ്.

​സാമൂഹിക പ്രതിബദ്ധതയും ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തവും

വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം പലപ്പോഴും "മറ്റുള്ളവർക്ക് ദ്രോഹമാകാത്ത എന്തിനും എനിക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്" (Harm Principle) എന്ന യുക്തിയിലാണ് നിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇമാം ഇതിനെ 'അമാനത്ത്' (ഉത്തരവാദിത്തം) എന്ന ബോധവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിയും ഭൂമിയിൽ അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രതിനിധിയാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ ഓരോ തിരഞ്ഞെടുപ്പും വ്യക്തിപരമായ നേട്ടത്തിനപ്പുറം വലിയൊരു ലക്ഷ്യത്തെ (മഖാസ്വിദ്) ലക്ഷ്യം വെച്ചുള്ളതാകണം. ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യം മനുഷ്യരെ തമ്മിൽ അകറ്റുന്ന 'അറ്റോമിസ്റ്റിക്' സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ, ഗസ്സാലിയൻ ദർശനം പരസ്പര സ്നേഹത്തിലും ദൈവഭയത്തിലും അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു സാമൂഹിക ഒരുമയ്ക്ക് അടിത്തറയിടുന്നു.

മാനസികമായ ഉത്കണ്ഠയും സമാധാനവും

ആധുനിക മനുഷ്യൻ അനുഭവിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പ്രതിസന്ധി തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളുടെ ആധിക്യവും (Paradox of Choice) അതിലൂടെയുണ്ടാകുന്ന ഉത്കണ്ഠയുമാണ്. "എന്റെ ജീവിതം എന്റേതാണ്, അത് എങ്ങനെയെങ്കിലും വിജയകരമാക്കണം" എന്ന ഭാരം ആധുനിക മനുഷ്യനെ സമ്മർദ്ദത്തിലാക്കുന്നു. ഇമാം ഇവിടെ 'തവക്കുൽ' (ദൈവത്തിലുള്ള സമർപ്പണം) എന്ന വലിയ ആശ്വാസം നൽകുന്നു. തന്റെ കഴിവിനപ്പുറമുള്ള കാര്യങ്ങളെ ദൈവത്തിന് വിട്ടുകൊടുക്കുന്നതിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ശാന്തി, ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവാദത്തിന് നൽകാൻ കഴിയാത്ത ഒന്നാണ്.

യുക്തിയുടെ ശാസ്ത്രീയമായ വിപുലീകരണം

​ശാസ്ത്രീയമായി നോക്കിയാൽ, മനുഷ്യന്റെ വിവേചന ബുദ്ധി (Cognitive Ability) പരിമിതമാണ്. എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സ്വന്തമായി തീരുമാനമെടുക്കാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല. അവിടെയാണ് ഇമാം 'വെളിപാടിന്റെ' (Revelation) അനിവാര്യത ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത്. ആധുനിക യുക്തിവാദം എല്ലാം ബുദ്ധി കൊണ്ട് അളക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, ബുദ്ധിക്ക് അപ്പുറമുള്ള പ്രകാശത്തിലേക്ക് (നൂർ) ഇമാം വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു. ഇത് ശാസ്ത്രം കണ്ടെത്താത്ത ആന്തരിക സത്യങ്ങളെ അറിയാനുള്ള വഴിയാണ്. ആധുനിക വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവാദം മനുഷ്യനെ തന്റെ തന്നെ ഇഷ്ടങ്ങളുടെ തടവുകാരനാക്കുമ്പോൾ, ഇമാം അവനെ ആ ശൃംഖലകളിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ഉടമയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് വ്യക്തിയെ ഇല്ലാതാക്കലല്ല, മറിച്ച് വ്യക്തിയെ അവന്റെ ആത്യന്തികമായ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് ഉയർത്തലാണ്. "നിനക്ക് എന്തുമാകാം" എന്ന ആധുനിക മുദ്രാവാക്യത്തേക്കാൾ "നിനക്ക് ഉന്നതനാകാം" എന്ന ഗസ്സാലിയൻ സന്ദേശമാണ് മനുഷ്യന് കൂടുതൽ മാന്യത നൽകുന്നത്.

അവസാനമായി, മനുഷ്യനെ ആത്മീയസ്വത്വത്തിൽ നിർവ്വചിക്കുക മാത്രമേ വിശ്വമാനവിക സങ്കൽപ്പം സാക്ഷാൽകൃതമാവുകയുള്ളൂ എന്നദ്ദേഹം സമർത്ഥിച്ച തലങ്ങൾ കൂടിപരിശോധിക്കാം. ലിംഗം, ഭാഷ, പ്രദേശം, കാലം തുടങ്ങിയ വ്യത്യസ്തതകൾക്കപ്പുറം മനുഷ്യരെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ഏകകം എല്ലാവരിലുമുള്ള ആത്മാവാണ്.

ഏകത്വത്തിന്റെ സ്രോതസ്സ് (Unity of Origin)

ദാർശനികമായി, എല്ലാ മനുഷ്യരിലുമുള്ള 'റൂഹ്' ഒരേ സ്രോതസ്സിൽ നിന്ന് (ദൈവത്തിൽ നിന്ന്) വരുന്നതാണ്. "എന്റെ ആത്മാവിൽ നിന്ന് നാം അതിൽ ഊതിയിരിക്കുന്നു" എന്ന ഖുർആനിക സൂക്തം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് മനുഷ്യന്റെ ഭൗതികമായ വൈവിധ്യങ്ങൾക്കിടയിലും (ഭാഷ, വംശം, ദേശം) അവരുടെ ആത്മീയമായ സത്ത ഒന്നാണെന്നാണ്. ഒരു സൂര്യന്റെ പ്രകാശം പല കണ്ണാടികളിൽ പതിക്കുമ്പോൾ പലതായി തോന്നുമെങ്കിലും പ്രകാശം ഒന്നായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മാനവരാശി ഒന്നാണെന്ന ദർശനം ഇത് നൽകുന്നു.

ലൗകിക വ്യത്യാസങ്ങളുടെ അതിജീവനം (Transcendence of Physicality)

മനുഷ്യനെ തമ്മിൽ വേർതിരിക്കുന്നത് ഭൗതികമായ അതിരുകളാണ്. എന്നാൽ 'റൂഹ്' എന്നത് ദിക്കുകൾക്കോ കാലത്തിനോ (Space and Time) അതീതമായ ഒന്നാണ്. ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ (Geography) അതിരുകൾ ശരീരത്തിന് മാത്രമുള്ളതാണ്. ആത്മീയ തലത്തിൽ മനുഷ്യർക്കിടയിൽ അതിരുകളില്ല. ഈ ദർശനം ആധുനിക 'ഗ്ലോബൽ സിറ്റിസൺഷിപ്പ്' എന്ന സങ്കല്പത്തിന് ആത്മീയമായ ഒരു അടിത്തറ നൽകുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ ഭൗതിക സ്വത്വത്തിന് അപ്പുറം ചിന്തിക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ വിശ്വമാനവികത സാധ്യമാകൂ.

നൈസർഗികമായ ബന്ധം (The Primordial Covenant)

ഇസ്‌ലാമിക തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിലെ 'ആലമുൽ അർവാഹ്' (ആത്മാക്കളുടെ ലോകം) എന്ന സങ്കല്പം അനുസരിച്ച്, ഭൂമിയിലേക്ക് വരുന്നതിന് മുൻപേ എല്ലാ ആത്മാക്കളും സ്രഷ്ടാവിനെ സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് പരസ്പരം പരിചയപ്പെട്ടവരാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ മനുഷ്യർക്കിടയിലുള്ള സ്നേഹവും അടുപ്പവും ഒരു 'തിരിച്ചറിവ്' (Recognition) ആണ്. ആധുനിക ഫിലോസഫിയിലെ 'കോസ്മോപൊളിറ്റനിസം' (Cosmopolitanism) പറയുന്ന ലോകസാഹോദര്യത്തിന്റെ ആത്മീയ വേര് ഈ മുൻകാല ബന്ധത്തിലാണ് കിടക്കുന്നത്.

ധാർമ്മികമായ ഏകത (Moral Universalism)

എല്ലാ മനുഷ്യരിലുമുള്ള റൂഹ് ഒരേ മൂല്യങ്ങളോടാണ് (സത്യം, നീതി, കരുണ) ആഭിമുഖ്യം പുലർത്തുന്നത്. ഇത് മനുഷ്യരെയെല്ലാം ഒരേ ധാർമ്മിക ചട്ടക്കൂടിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. റൂഹ് എന്നത് ദൈവികമായ ഒരു വിശ്വസ്തത (അമാന:) ആയതുകൊണ്ട്, ഒരു മനുഷ്യനെ ആദരിക്കുന്നത് യഥാർത്ഥത്തിൽ ആ ആത്മീയ സത്തയെ ആദരിക്കലാണ്. ഇത് 'മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾ' എന്ന സങ്കല്പത്തിന് കേവലം നിയമപരമായ അർത്ഥത്തിന് പകരം വിശുദ്ധമായ ഒരർത്ഥം നൽകുന്നു.

ആത്മീയതയിലെ സമത്വം (Spiritual Egalitarianism)

​റൂഹ് എന്ന തലത്തിൽ രാജാവെന്നോ ഭിക്ഷക്കാരനെന്നോ വ്യത്യാസമില്ല. അധികാരവും പദവിയും ശരീരവുമായും ലൗകിക സാഹചര്യങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. എന്നാൽ ആത്മീയമായ കഴിവിലും സത്തയിലും എല്ലാവരും തുല്യരാണ്. ഈ സമത്വദർശനം ആധുനിക ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങളുമായും വ്യക്തിസ്വാതന്ത്ര്യവുമായും ആഴത്തിൽ സംവദിക്കുന്നു.
​
ആധുനിക കാലത്തെ വിഭജന രാഷ്ട്രീയത്തിനും വംശീയതയ്ക്കും ഉള്ള ഏറ്റവും വലിയ മരുന്നാണ് 'റൂഹ്' എന്ന ഈ ഏകത്വ ദർശനം. നാം കാണുന്ന വൈവിധ്യങ്ങൾ അലങ്കാരങ്ങൾ മാത്രമാണെന്നും, ആന്തരികമായി നാം ഒരേ ചൈതന്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നും ഇത് നമ്മെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു.