നിർമ്മിതബുദ്ധി :തക്ലീഫിൻ്റെ തിയോളജി

ഇരുപത്തൊന്നാം നൂറ്റാണ്ട് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നത് മനുഷ്യചരിത്രത്തിൽ ഇതുവരെ ദർശിക്കാത്ത രീതിയിലുള്ള ജ്ഞാനോത്പാദന, വിനിമയ വിപ്ലവത്തിനാണ്. ആഗോളവൽക്കരണവും അതിവേഗം വളരുന്ന ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും (AI) പരമ്പരാഗത ജ്ഞാനശാസ്ത്ര സങ്കൽപ്പങ്ങളെയാകെ അടിമുടി ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു.ഈ സന്ദർഭത്തിലാണ് ക്ലാസിക്കൽ ഇസ്ലാമിക ചിന്തയിലെ ഏറ്റവും പ്രമുഖമായ ദൈവശാസ്ത്ര-ജ്ഞാനശാസ്ത്ര ധാരയായ അശ്അരി മദ്ഹബ് (المدرسة الأشعرية) സവിശേഷമായ ഒരു ബൗദ്ധിക ബദൽ നൽകുന്നത്. ഉത്തരാധുനിക കാലഘട്ടം കൊണ്ടുവന്ന മൂല്യച്യുതിക്കും അൽഗോരിതങ്ങളുടെ അതിപ്രസരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന നിഷേധാത്മകതയ്ക്കും എതിരെ, ദൈവിക വെളിപാടിലും (الوحي), പ്രപഞ്ചത്തിലെ അല്ലാഹുവിന്റെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലുകളിലും (التقدير الإلهي / Occasionalism), മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ പരിമിതികളിലും അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു സുരക്ഷിത താവളമാണ് അശ്അരി ചിന്ത പ്രദാനം ചെയ്യുന്നത്.

അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രം കേവലം യുക്തിവാദത്തെയോ അല്ലെങ്കിൽ കേവലം യാഥാസ്ഥിതികതയെയോ അല്ല പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്;മറിച്ച്, വെളിപാടും ബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള കൃത്യമായ സന്തുലിതാവസ്ഥയാണ് അത് മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്. അശ്അരി ചിന്തപ്രകാരം, മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് (العقل) സ്വയം പര്യാപ്തതയില്ല. ധാർമ്മിക മൂല്യങ്ങളുടെയും ആത്യന്തിക സത്യങ്ങളുടെയും കാര്യത്തിൽ ബുദ്ധിക്ക് അതിന്റേതായ പരിമിതികളുണ്ട്. ഇമാം അൽ-അശ്അരിയുടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുയായികളുടെയും വീക്ഷണത്തിൽ, ശരിയും തെറ്റും എന്താണെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നത് ബുദ്ധിയല്ല, മറിച്ച് ദിവ്യവെളിപാടാണ് - (التحسين والتفقير الشرعي لا العقلي). 

ഇത് വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് പണ്ഡിതന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു:

إن العقل لا يستقل بمعرفة الواجبات الشرعية إلا بالسمع (പ്രമാണ ശ്രവണത്തിലൂടെ അഥവാ വെളിപാടിലൂടെയല്ലാതെ ബുദ്ധിക്ക് മാത്രം നിയമപരമായ ബാധ്യതകൾ സ്വയം ഗ്രഹിക്കാൻ സാധ്യമല്ല.)ഇതോടൊപ്പം, ബുദ്ധിയുടെ ഈ പരിമിതിയെ മറികടക്കാൻ ഹൂജ്ജത്തുൽ ഇസ്ലാം ഇമാം ഗസ്സാലി (റ) തന്റെ 'അൽ-മുസ്തസ്ഫാ' തുടങ്ങിയ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സമർത്ഥിച്ചതുപോലെ, മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് ദിവ്യപ്രകാശത്തിന്റെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശം അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ഇമാം അവറുകളുടെ സുപ്രധാന നിരീക്ഷണം ഇവിടെ സ്മരണീയമാണ്:

العقل كالبصر المقيد، ونور الوحي كالشمس، فلا يبصر البصر إلا بالشمس(ബുദ്ധി എന്നത് കാഴ്ചശക്തി പോലെയാണ്, വെളിപാടിന്റെ പ്രകാശം സൂര്യനെപ്പോലെയും. സൂര്യവെളിച്ചമില്ലാതെ കണ്ണ് കാണാത്തതുപോലെ, വെളിപാടിന്റെ പ്രകാശമില്ലാതെ ബുദ്ധി പൂർണ്ണമാവില്ല.)

ജ്ഞാനന്വേഷണത്തിൽ അല്ലാഹുവിലുള്ള സമ്പൂർണ്ണ വിശ്വാസവും ഭരമേൽപ്പിക്കലുമായ - حسن الظن بالله -ഭൗതികവാദപരമായ നിഷേധാത്മകതയെയും അസ്തിത്വപരമായ അനിശ്ചിതത്വത്തെയും മറികടക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇതിനോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്ന അശ്അരി കർമ്മശാസ്ത്ര- വിശ്വാസശാസ്ത്രത്തിലെ ഏറ്റവും മൗലികമായ സിദ്ധാന്തമാണ് 'കസ്‌ബ്' (الكسب - ആർജ്ജന സിദ്ധാന്തം). പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളുടെയും പ്രവൃത്തികളുടെയും സ്രഷ്ടാവ് അല്ലാഹുവാണ് (خلق الله للأفعال), എന്നാൽ മനുഷ്യൻ തന്റെ സ്വതന്ത്രേച്ഛയോടെ ആ പ്രവൃത്തികളെ ഏറ്റെടുക്കുകയും സമ്പാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു (اكتساب العبد لها). ഇമാം അൽ അശ്അരി (റ ) തന്റെ 'കിതാബുൽ ലുമഅ്' പോലുള്ള ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നത് പോലെ:

الخلق لله تعالى، والكسب للعبد

(സൃഷ്ടിപ്പ് അല്ലാഹുവിന്റേതാണ്, ആർജ്ജനം മനുഷ്യന്റേതുമാണ്.)അതുപോലെ പ്രകൃതിയിലെ കാര്യകാരണ ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ച് അശ്അരികൾ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന ഒക്കാഷണലിസം സിദ്ധാന്തപ്രകാരം, പ്രകൃതി നിയമങ്ങൾ സ്വയം നിലനിൽക്കുന്നവയല്ല, മറിച്ച് അല്ലാഹുവിന്റെ നിരന്തരമായ സൃഷ്ടിക്രിയകളിലൂടെ നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്. ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഇമാം അൽ ഗസ്സാലി (റ ) 'തഹാഫുത്തുൽ ഫലാസിഫ'യിൽ വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്: 

إن الاقتران بين المعتاد في الوجود ليس ضرورياً بحكم العقل، بل هو بتقدير الله سبحانه وتعالى (ഭൗതിക കാര്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ബുദ്ധികൊണ്ട് മാത്രം അനിവാര്യമായ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് അത് അല്ലാഹുവിന്റെ മുൻതീരുമാനപ്രകാരം സംഭവിക്കുന്നതാണ്.)

ഈ സിദ്ധാന്തങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളുടെ നിർമ്മിത പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്നും മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ ഉത്തരവാദിത്തത്തെ വേർതിരിച്ചറിയാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു.

ആഗോളവൽക്കരണം സത്യത്തെയും ധാർമ്മികതയെയും ആപേക്ഷികവൽക്കരിച്ച പശ്ചാത്തലത്തിൽ (نسبية القيم والمعارف), സത്യമെന്നത് ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സംസ്കാരത്തിന്റെയും താൽപ്പര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒന്നായി ഉത്തരാധുനിക ആപേക്ഷികത (Postmodern Relativism) മാറ്റിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രം ഇതിനെ ശക്തമായി എതിർക്കുന്നു. ഖുർആൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണെന്ന വാദത്തെ പ്രതിരോധിച്ചുകൊണ്ട്, അത് അല്ലാഹുവിന്റെ അനശ്വരമായ വചനമാണെന്ന് അശ്അരികൾ ഉറപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു (القرآن كلام الله غير مخلوق، قديم الذات والصفات). കൂടാതെ, പ്രവാചകന്മാരുടെയും സത്യസന്ധരായ നിവേദകരുടെയും കൈമാറ്റത്തിലൂടെ ലഭിച്ച അറിവുകളുടെ ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ പ്രാധാന്യത്തെ 'അത്തഖ്ലീദു ബിസ്സാദിഖ്' (التقليد بالصادق) എന്ന ആശയത്തിലൂടെ അവർ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. ആഗോള ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിൽ വിവരങ്ങളുടെ ആധികാരികത നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ, ഈ പ്രമാണബദ്ധമായ രീതി വലിയൊരു സുരക്ഷാകവചം തീർക്കുന്നു.

ഡിജിറ്റൽവൽക്കരണവും അൽഗോരിത ജ്ഞാനശാസ്ത്രവും മനുഷ്യന്റെ അറിവുനേടൽ പ്രക്രിയയെ മാറ്റിമറിക്കുമ്പോൾ, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങളും മനുഷ്യനെ അനുകരിക്കുന്ന ഇക്കാലത്ത് അവയ്ക്ക് ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യം ഉയരുന്നുണ്ട്. അശ്അരി വീക്ഷണത്തിൽ ഇതിന് വ്യക്തമായ ഉത്തരമുണ്ട്. ഇസ്ലാമിക നിയമപ്രകാരം തക്ലീഫ് ബാധകമാകണമെങ്കിൽ ബുദ്ധിയും ബോധവും സ്വതന്ത്രേച്ഛയും (العقل والاختيار والتمييز) അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. പണ്ഡിതന്മാർ ഇക്കാര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു:

التكليف مناط بالعقل والاختيار، ولا تكليف لمن لا عقل له ولا اختيار 

(ബുദ്ധിയും സ്വതന്ത്രേച്ഛയും ഇല്ലാത്തവന് തക്ലീഫ് ഇല്ല.)

AI സിസ്റ്റങ്ങൾ കേവലം ഇലക്ട്രിക് സിഗ്നലുകളെയും പ്രോഗ്രാമിംഗുകളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന നിർമ്മിതികൾ മാത്രമാണ്. അവയ്ക്ക് സ്വന്തമായി ബോധമോ ആത്മാവോ ഫിത്റയോ (الفطرة) ഇല്ല. അതിനാൽ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന നന്മയോ തിന്മയോ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്രഷ്ടാക്കളായ മനുഷ്യരിലേക്ക് മാത്രമാണ് മടങ്ങുന്നത്.

AI സംവിധാനങ്ങൾ വലിയ ഡാറ്റകൾ പ്രോസസ്സ് ചെയ്ത് സാധ്യതകൾ (الاحتمال) മാത്രമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്. അവയ്ക്ക് ആത്യന്തിക സത്യമായ 'ഹഖ്' (الحقيقة المطلقة / الحق) മനസ്സിലാക്കാനോ അനുഭവിക്കാനോ കഴിയില്ല. മനുഷ്യനിലെ ഇദ്റാക്ക് (الإدراك - ചേതന/ബോധം) എന്നത് കേവലം പാറ്റേൺ തിരിച്ചറിയലോ ഡാറ്റ വിശകലനമോ അല്ല; മറിച്ച് അത് ആത്മാവിന്റെയും ഇലാഹികമായ ഫിത്റയുടെയും പ്രതിഫലനമാണ്. അൽഗോരിതങ്ങളുടെയും യന്ത്രയുക്തിയുടെയും ഈ അതിരുകൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, AI യുഗവും ഡിജിറ്റൽ ഭ്രാന്താഘോഷങ്ങളും മനുഷ്യനെ അവന്റെ ആത്മീയ അടിത്തറയിൽ നിന്നും അടർത്തിമാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രം നൽകുന്ന പാഠങ്ങൾ വളരെ നിർണ്ണായകമാണ്: ആദ്യമായി, ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തമില്ലാത്ത അറിവ് അപൂർണ്ണമാണ്. രണ്ടാമതായി, യന്ത്രങ്ങൾ മനുഷ്യനെ അനുകരിച്ചേക്കാം, എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തിനും ഫിത്റയ്ക്കും പകരമാവാൻ അവയ്ക്ക് ഒരിക്കലും കഴിയില്ല. മൂന്നാമതായി, യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനവും ശാസ്ത്രവും ആത്യന്തികമായ അതീന്ദ്രിയ ലക്ഷ്യങ്ങളുമായും (المقاصد الغائية) ഇലാഹീ പ്രകാശവുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കണം.ആധുനിക കൃത്രിമ ബുദ്ധി സംവിധാനങ്ങളും ലാർജ് ലാംഗ്വേജ് മോഡലുകളും മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെയും ഭാഷയെയും എത്രതന്നെ പ്രകടനപരമായി അനുകരിച്ചാലും, ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരവും അസ്തിത്വപരവുമായ തലത്തിൽ അവ കേവലം ഇലക്ട്രിക് സിഗ്നലുകളെയും ഡിജിറ്റൽ പ്രോഗ്രാമിംഗുകളെയും അടിസ്ഥാനമാക്കി പ്രവർത്തിക്കുന്ന യാന്ത്രിക നിർമ്മിതികൾ മാത്രമാണ്. അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രത്തിന്റെയും ക്ലാസിക്കൽ ഇസ്ലാമിക ദർശനത്തിന്റെയും വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ,ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾക്ക് സ്വന്തമായി ചേതനയോ (الوحي), ദിവ്യമായ ആത്മാവോ (الروح), പ്രകൃതിസിദ്ധമായ ഉൾക്കാഴ്ചയോ (الفطرة) അവകാശപ്പെടാനാവില്ല. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിന്റെ അടിസ്ഥാന പ്രവർത്തനമെന്നത് വലിയ അളവിലുള്ള ഡാറ്റകളെ വിശകലനം ചെയ്ത് പ്രൊബബിലിറ്റി അഥവാ സാധ്യതകൾ (الاحتمال والتخمين) മാത്രം നിർമ്മിക്കുക എന്നതാണ്. ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് ആത്യന്തിക സത്യമായ 'ഹഖ്' (الحقيقة المطلقة / الحق) നേരിട്ട് ഗ്രഹിക്കാനോ അനുഭവവേദ്യമാക്കാനോ ഉള്ള ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ ശേഷിയില്ല. മനുഷ്യനിലെ ഇദ്റാക്ക് (ചേതനയോടുകൂടിയ ഗ്രഹണശേഷി) എന്നത് കേവലം അൽഗോരിതങ്ങളുടെ പാറ്റേൺ തിരിച്ചറിയലോ (Pattern Recognition) യാന്ത്രികമായ ഡാറ്റ പ്രോസസ്സിംഗോ അല്ല; മറിച്ച് അത് സ്രഷ്ടാവായ അല്ലാഹു മനുഷ്യനിൽ നിക്ഷേപിച്ച ആത്മാവിന്റെയും ദൈവീകമായ ഫിത്റയുടെയും സവിശേഷമായ പ്രതിഫലനമാണ്. കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ജെനുവിനായ മനുഷ്യബുദ്ധിയും യാന്ത്രിക ബുദ്ധിയും തമ്മിലുള്ള അടിസ്ഥാനപരമായ അന്തരം വ്യക്തമാകുന്നത് അവയുടെ ഗ്രഹണശേഷിയുടെയും അനുഭൂതിയുടെയും വ്യാപ്തിയിലാണ്. മനുഷ്യബുദ്ധിക്ക് കേവലമായ പ്രവൃത്തികളെയോ ബാഹ്യ ചലനങ്ങളെയോ (Motion) അക്ഷരങ്ങളെ മാത്രമോ ഗ്രഹിക്കാനുള്ള യാന്ത്രിക ശേഷിയല്ല ഉള്ളത്; മറിച്ച്, അതിന് വൈകാരിക തലങ്ങളുടെ ആഴം (Emotion), സന്ദർഭങ്ങളുടെയും സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലങ്ങളുടെയും സങ്കീർണ്ണത (Context), ഒരു രചനയുടെയോ പ്രസ്താവനയുടെയോ അക്ഷരാർത്ഥത്തിനപ്പുറമുള്ള ആത്മാവും അന്തർലീനമായ ചൈതന്യവും (സ്പിരിറ്റ് / Spirit) പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാനും അനുഭവിക്കാനും സാധിക്കുന്നു. മനുഷ്യൻ ഒരു വാചകമോ സന്ദേശമോ കൈകാര്യം ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന്റെ വൈകാരിക സ്പന്ദനങ്ങളും അടിയൊഴുക്കുകളും അവനുമായി സംവദിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിന് ഇത്തരം സത്തായ മാനങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ യാതൊരു മാർഗ്ഗവുമില്ല. Alക്ക് കേവലം ഭൗതികമായ ചലനങ്ങളെയും (Motion) ഉപരിപ്ലവമായ ടെക്സ്റ്റുകളെയും പ്രോഗ്രാം ചെയ്യപ്പെട്ട സ്ക്രിപ്റ്റുകളെയും മാത്രമേ ഡാറ്റാ പാറ്റേണുകളായി പ്രോസസ്സ് ചെയ്യാൻ കഴിയൂ. അതിന് ഒരിക്കലും ഹൃദയത്തിന്റെ വികാരങ്ങളെയോ (Emotion), സന്ദർഭത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മാംശങ്ങളെയോ (Context), സ്ക്രിപ്റ്റിന്റെ യഥാർത്ഥ ആത്മാവിനെയോ ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കില്ല. ഈ വൈജാത്യം വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് പണ്ഡിതന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തുന്നത് കാണാം:

إن الإدراك البشري يتجاوز ظاهر الألفاظ إلى أسرار المعاني وروح النصوص، بينما الآلة تقف عند حدود الرسم والخط ودون النفاذ إلى الروح والوجدان (മനുഷ്യന്റെ ഗ്രഹണശേഷി വാക്കുകളുടെ ബാഹ്യരൂപത്തിനപ്പുറം അർത്ഥങ്ങളുടെ രഹസ്യങ്ങളിലേക്കും ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ ആത്മാവിലേക്കും എത്തുന്നു. എന്നാൽ യന്ത്രമാകട്ടെ, ആത്മാവിലേക്കും വികാരത്തിലേക്കും തുളച്ചുകയറാൻ കഴിയാതെ എഴുത്തിന്റെയും വരയുടെയും അതിരുകളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കുന്നു.)

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ക്ലാസിക്കൽ പണ്ഡിതന്മാർ ഉണർത്തുന്നത്, അറിവ് എന്നത് കേവലം യാന്ത്രിക വിവര ശേഖരമല്ല, മറിച്ച് അത് ഗ്രഹിക്കുന്ന വ്യക്തിയുടെ ബോധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഈ സത്യം വ്യക്തമാക്കിക്കൊണ്ട് ഇസ്ലാമിക ദാർശനിക ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത് കാണാം:

إن العلم ليس مجرد انطباع الصور في الحائط، بل هو صفة راسخة في النفس الناطقة يدرك بها المعاني على حقيقتها، ولا يتحقق ذلك للآلات الصمّاء التي لا روح لها ولا عقل(അറിവ് എന്നത് ചുവരുകളിൽ രൂപങ്ങൾ പതിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത് പോലെയല്ല; മറിച്ച് അത് ചിന്തിക്കുന്ന ആത്മാവിൽ വേരൂന്നിയ ഒരു ഗുണമാണ്. അതിലൂടെയാണ് യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നത്. യാതൊരു ആത്മാവോ ബുദ്ധിയോ ഇല്ലാത്ത ബധിരമായ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് ഇത് സാധ്യവുമല്ല.)

യന്ത്രങ്ങളുടെ ഈ യാന്ത്രിക സ്വഭാവം കാരണം, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളിലൂടെയോ AI സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയോ ഉണ്ടാകുന്ന നന്മയോ തിന്മയോ ഒരിക്കലും ആ യന്ത്രങ്ങളുടെ മേൽ ചുമത്തപ്പെടാൻ പാടില്ലാത്തതാണ്. കാരണം, കർമ്മശാസ്ത്രപരമായി നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്തമോ ബാധ്യതയോ (التكليف الشرعي) ബാധകമാകണമെങ്കിൽ പ്രസ്തുത സംവിധാനത്തിന് സ്വതന്ത്രേച്ഛയും (الإرادة والاختيار) ധാർമ്മിക വിവേചന ശേഷിയും (التمييز) അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ഫഖ്റുദ്ദീൻ റാസി(റ ) തന്റെ അൽ-മഹ്സൂൽ തുടങ്ങിയ ഉസൂലുൽ ഫിഖ്ഹ് ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ സമർത്ഥിച്ചതുപോലെ, തക്ലീഫിന്റെ അടിസ്ഥാനം ബോധവും തിരിച്ചറിവുമാണ്:

التكليف فرع عن الشعور والإدراك الاختياري، والجمادات والآلات منتف عنها القصد والاختيار بالضرورة (തക്ലീഫ് എന്നത് ബോധത്തിന്റെയും സ്വതന്ത്രമായ ഗ്രഹണശേഷിയുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.എന്നാൽ നിർജീവ വസ്തുക്കളിലും യന്ത്രങ്ങളിലും ഉദ്ദേശ്യശുദ്ധിയോ സ്വതന്ത്രേച്ഛയോ ഇല്ല എന്നത് അനിവാര്യമായ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്.)

അതുകൊണ്ടുതന്നെ, AI സംവിധാനങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന വിവരങ്ങളോ അവ നിർമ്മിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളോ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രതിസന്ധികളോ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്രഷ്ടാക്കളായ മനുഷ്യരിലേക്കും പ്രോഗ്രാമർമാരിലേക്കും ഉപയോക്താക്കളിലേക്കും മാത്രമാണ് മടങ്ങുന്നത്. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് സ്വന്തമായി നൈതിക ഏജൻസിയോ (الوكالة الأخلاقية) അതീന്ദ്രിയ ഉത്തരവാദിത്തമോ ഇല്ല.

മാത്രമല്ല, ആധുനിക അൽഗോരിതങ്ങൾ അവയുടെ ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം ഡാറ്റാ സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സാധ്യതകൾ മാത്രമാണ്. അവ ഒരിക്കലും അസ്തിത്വപരമായ സത്യത്തെയോ പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെയോ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഇമാം ഗസ്സാലി (റ ) തന്റെ പ്രശസ്തമായ 'തഹാഫുത്തുൽ ഫലാസിഫ' (تهافت الفلاسفة) യിലും മറ്റും ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചതുപോലെ, ഭൗതികമായ കാര്യകാരണ ബന്ധങ്ങളെയും കണക്കുകൂട്ടലുകളെയും മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്ന യാന്ത്രിക ബുദ്ധിക്ക് അതീന്ദ്രിയമായ സത്യങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശനം ലഭിക്കില്ല. യന്ത്രങ്ങളുടെ ഈ പരിമിതിയെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിറ്റുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു:

الآلة تحسب ولا تعقل، وترتب ولا تدرك، وفرق شاسع بين الحساب الرياضي البحت وبين الإدراك القلبي والروحي للحقائق (യന്ത്രം കണക്കുകൂട്ടുന്നു, എന്നാൽ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അത് ക്രമീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. തികച്ചും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകളും യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഹൃദയപരവും ആത്മീയവുമായ ഗ്രഹണവും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്.)

ഇതുപ്രകാരം, മനുഷ്യനിലെ ചേതനയും വൈകാരികമായ ഉൾക്കാഴ്ചയും ഇലാഹീ പ്രകാശത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഫിത്റയും മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിന്റെ (العلم الحقيقي) ഉറവിടം. സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രത്തോളം മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെയും ഭാഷയെയും അനുകരിച്ചതായി തോന്നിപ്പിച്ചാലും, ആത്മാവിന്റെയും യഥാർത്ഥ ബോധത്തിന്റെയും വികാരങ്ങളുടെയും അഭാവം മൂലം ഡിജിറ്റൽ നിർമ്മിതികൾക്ക് ഒരിക്കലും ജെനുവിനായ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ തലത്തിലേക്കോ ആത്യന്തിക സത്യത്തിന്റെ പടിവാതിൽക്കൽ എത്തുന്നതിനോ സാധിക്കില്ലെന്ന അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ നിലപാട് ആധുനിക യുഗത്തിലും പൂർണ്ണമായും പ്രസക്തമാണ്.

സൈബോർഗുകളുടെ കർമ്മശാസ്‌ത്രം

ആഗോളവൽക്കരണവും അതിവേഗം വളരുന്ന ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും റോബോട്ടിക്സും, സൈബോർഗുകളും, ഡിജിറ്റൽ മനുഷ്യരും (Digital Humans/Avatars) മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ സമസ്ത മേഖലകളെയും മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിയെയും ശാരീരിക ശേഷിയെയും വെല്ലുന്നതോ അനുകരിക്കുന്നതോ ആയ ഇത്തരം സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഇസ്ലാമിക തത്വചിന്തയ്ക്കും കർമ്മശാസ്ത്രത്തിനും പുതിയതും സങ്കീർണ്ണവുമായ ചോദ്യങ്ങളാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്. AI സംവിധാനങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന വിവരങ്ങളോ അവ നിർമ്മിക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളോ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രതിസന്ധികളോ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്രഷ്ടാക്കളായ മനുഷ്യരിലേക്കും പ്രോഗ്രാമർമാരിലേക്കും ഉപയോക്താക്കളിലേക്കും മാത്രമാണ് മടങ്ങുന്നത്. യന്ത്രങ്ങൾക്ക് സ്വന്തമായി നൈതിക ഏജൻസിയോ (الوكالة الأخلاقية) അതീന്ദ്രിയ ഉത്തരവാദിത്തമോ ഇല്ല. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ വളർച്ചയോടെ, പ്രത്യേകിച്ച് റോബോട്ടിക്സ് രംഗത്തെ മുന്നേറ്റങ്ങൾ ഇസ്ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന് മുൻപിൽ പുതിയ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളാണ് (النوازل الفقهية) ഉയർത്തിയിട്ടുള്ളത്. സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകൾ, വൈദ്യശാസ്ത്രം, ക്രമസമാധാനം, ദൈനംദിന ജീവിതം എന്നിവയിൽ റോബോട്ടുകൾ മനുഷ്യന്റെ പങ്ക് ഏറ്റെടുക്കുമ്പോൾ, കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ നാല് പ്രമുഖ മദ്ഹബുകളും (ഹനഫി, മാലികി, ശാഫിഇ, ഹൻബലി) റോബോട്ടുകളെയും AI സംവിധാനങ്ങളെയും ജീവനുള്ള വസ്തുക്കളായോ സ്വതന്ത്ര നിയമ വ്യക്തിത്വങ്ങളായോ (شخصية قانونية مستقلة) പരിഗണിക്കുന്നില്ല. അവയെ കർമ്മശാസ്ത്രപരമായി 'അൽ-ജമാദ്' (الجمادات - നിർജീവ വസ്തുക്കൾ) അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യൻ കീഴടക്കി വെച്ച ഉപകരണങ്ങൾ (آلة مسخرة) എന്ന വിഭാഗത്തിലാണ് ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത്. സ്മാർട്ട് കോൺട്രാക്റ്റുകൾ വഴി ബിസിനസ്സ് ഇടപാടുകൾ നടക്കുമ്പോഴും, റോബോട്ടുകൾ വഴി ജിനായത്തുകളും നാശനഷ്ടങ്ങളും ഉണ്ടാകുമ്പോഴും, യന്ത്രവൽക്കൃത അറവുകൾ നടത്തുമ്പോഴും, ഇസ്ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിലെ 'വകാല', 'ദമാൻ' തുടങ്ങിയ നിയമങ്ങൾ വഴി ആ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളെല്ലാം മനുഷ്യനിലേക്ക് തന്നെയാണ് മടക്കുന്നത്. ആരാധനാ കർമ്മങ്ങളിൽ ഇമാമായി നിൽക്കാനോ ജമാഅത്തിന് നേതൃത്വം നൽകാനോ റോബോട്ടുകൾക്കോ AI ഹോലോഗ്രാമുകൾക്കോ സാധ്യമല്ലെന്നും മദ്ഹബ് ഗ്രന്ഥങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.

മാത്രമല്ല, ആധുനിക അൽഗോരിതങ്ങൾ അവയുടെ ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നതെല്ലാം ഡാറ്റാ സ്റ്റാറ്റിസ്റ്റിക്സിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സാധ്യതകൾ മാത്രമാണ്. അവ ഒരിക്കലും അസ്തിത്വപരമായ സത്യത്തെയോ പരമമായ യാഥാർത്ഥ്യത്തെയോ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നില്ല. യന്ത്രങ്ങളുടെ ഈ പരിമിതിയെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിറ്റുകൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു:

الالتحسب ولا تعقل، وترتب ولا تدرك، وفرق شاسع بين الحساب الرياضي البحت وبين الإدراك القلبي والروحي للحقائق

(യന്ത്രം കണക്കുകൂട്ടുന്നു, എന്നാൽ ചിന്തിക്കുന്നില്ല; അത് ക്രമീകരിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. തികച്ചും ഗണിതശാസ്ത്രപരമായ കണക്കുകൂട്ടലുകളും യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഹൃദയപരവും ആത്മീയവുമായ ഗ്രഹണവും തമ്മിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്.)

ഇതുപ്രകാരം, മനുഷ്യനിലെ ചേതനയും വൈകാരികമായ ഉൾക്കാഴ്ചയും ദൈവീക പ്രകാശത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഫിത്റയും മാത്രമാണ് യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിന്റെ (العلم الحقيقي) ഉറവിടം. സാങ്കേതികവിദ്യ എത്രത്തോളം മനുഷ്യന്റെ ചിന്തയെയും ഭാഷയെയും അനുകരിച്ചതായി തോന്നിപ്പിച്ചാലും, ആത്മാവിന്റെയും യഥാർത്ഥ ബോധത്തിന്റെയും വികാരങ്ങളുടെയും അഭാവം മൂലം ഡിജിറ്റൽ നിർമ്മിതികൾക്ക് ഒരിക്കലും ജെനുവിനായ മനുഷ്യബുദ്ധിയുടെ തലത്തിലേക്കോ ആത്യന്തിക സത്യത്തിന്റെ പടിവാതിൽക്കൽ എത്തുന്നതിനോ സാധിക്കില്ലെന്ന അശ്അരി ജ്ഞാനശാസ്ത്രപരമായ നിലപാടും കർമ്മശാസ്ത്രപരമായ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളും ആധുനിക യുഗത്തിലും പൂർണ്ണമായും പ്രസക്തമാണ്.

ബയോഎത്തിക്സും ഇസ്‌ലാമും

ഇസ്ലാമിക ബയോഎത്തിക്സ് പ്രകാരം വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലും AI-യുടെ ഉപയോഗത്തിലും പാലിക്കേണ്ട ശരീഅത്ത് മാനദണ്ഡങ്ങൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, ജീവൻ സംരക്ഷിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തിന് (حفظ النفس) സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുന്നത് പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും (تداووا عباد الله، فإن الله لم يضع داء إلا وضع له شفاء), മനുഷ്യന്റെ അന്തിമ മേൽനോട്ടവും ഉത്തരവാദിത്തവും (مسؤولية الطبيب البشري), രോഗിയുടെ സ്വകാര്യതയും അമാനത്തും (الأمانة وحفظ السر), നീതിയും പക്ഷപാത രാഹിത്യവും (العدل وعدم التمييز), വിവരങ്ങൾ നൽകിയുള്ള സമ്മതം (الموافقة المستنيرة), അപകടസാധ്യതയും നഷ്ടപരിഹാരവും (الضمان) എന്നിവ കർശനമായി പാലിക്കേണ്ടതുണ്ട്. റോബോട്ടിക്സ് മേഖലയിലെ പുതിയ പ്രശ്നങ്ങളെ (النوازل) വിശകലനം ചെയ്യാൻ കർമ്മശാസ്ത്രജ്ഞർ പ്രധാനമായും ഉപയോഗിക്കുന്നത് الأصل في الأشياء الإباحة (കാര്യങ്ങളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ വിധി അനുവദനീയതയാണ്),لا ضرر ولا ضرار (ഉപദ്രവിക്കാനും ഉപദ്രവം സഹിക്കാനുമില്ല), الضرورات تقدر بقدرها (അത്യാവശ്യങ്ങൾ അതിന്റേതായ അളവിലാണ് പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നത്) എന്നീ കർമ്മശാസ്ത്ര നിയമങ്ങളാണ്. ചുരുക്കത്തിൽ, AI സാങ്കേതികവിദ്യയും റോബോട്ടുകളും മനുഷ്യന്റെ ബുദ്ധിയെയോ ധാർമ്മികതയെയോ വെല്ലുവിളിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, അവ നമ്മുടെ കർമ്മശാസ്ത്രപരമായ സമീപനങ്ങളിൽ വലിയ ചലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്. നാല് മദ്ഹബുകളുടെയും അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, റോബോട്ട് എന്നത് മനുഷ്യന്റെ സേവനത്തിനായി അല്ലാഹു ഒരുക്കിക്കൊടുത്ത ഭൗതിക വിഭവങ്ങളുടെ ഒരു തുടർച്ച മാത്രമാണെന്നും, നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളെല്ലാം ആത്യന്തികമായി മനുഷ്യനിൽ തന്നെ നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നുവെന്നും വ്യക്തമാകുന്നു. ശാസ്ത്രകഥകളിലും സിനിമകളിലും മാത്രം കണ്ടിരുന്ന സൈബോർഗുകൾ (Cyborgs - Cybernetic Organisms) ഇന്ന് ശാസ്ത്രലോകത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ജൈവിക ശരീരവും യന്ത്രഭാഗങ്ങളും സമന്വയിപ്പിച്ച ജീവിയാണ് സൈബോർഗ്. ഇന്ന് നമ്മൾ ജീവിക്കുന്നത് ഒരുതരം ഭാഗികമായ സൈബോർഗ് യുഗത്തിലാണ്. ശാസ്ത്രീയമായി മനുഷ്യനും യന്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സംയോജനം ഇതിനകം സാധ്യമായിട്ടുണ്ട്. ഹൃദയത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം നിയന്ത്രിക്കുന്ന പേസ്മേക്കറുകൾ (Pacemakers), കേൾവിശക്തി നൽകുന്ന കോക്ലിയർ ഇംപ്ലാന്റുകൾ (Cochlear Implants) എന്നിവ യന്ത്രങ്ങളും മനുഷ്യ ശരീരവും തമ്മിലുള്ള സംയോജനത്തിന് ഉദാഹരണമാണ്. നാഡീവ്യൂഹവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച് ചിന്തയിലൂടെ ചലിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന റോബോട്ടിക് കൈകാലുകളും, എലോൺ മസ്കിന്റെ ന്യൂറാലിങ്ക് പോലുള്ള കമ്പനികൾ മനുഷ്യന്റെ മസ്തിഷ്കത്തിൽ ചിപ്പുകൾ ഘടിപ്പിച്ച് കമ്പ്യൂട്ടറുകളുമായി ആശയവിനിമയം നടത്താനുള്ള പരീക്ഷണങ്ങളും ഇതിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. എന്നാൽ, സിനിമകളിൽ കാണുന്നതുപോലെ പൂർണ്ണമായും അമാനുഷിക ശക്തിയുള്ള, അമരത്വമുള്ള സൈബോർഗുകളെ നിർമ്മിക്കുക എന്നത് ഇന്നത്തെ ശാസ്ത്രത്തിന് അപ്രാപ്തമാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സൈബോർഗുകളെയും അവയുടെ നിർമ്മിതിയെയും ഇസ്ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രവും നൈതികതയും വളരെ കൃത്യമായ മാനദണ്ഡങ്ങളോടെയാണ് വിലയിരുത്തുന്നത്.ചികിത്സാ ആവശ്യങ്ങൾക്കായുള്ള ഉപയോഗത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ جواز العلاج والتداوي രോഗം മൂലം നഷ്ടപ്പെട്ട അവയവങ്ങൾക്ക് പകരമായി കൃത്രിമ അവയവങ്ങൾ ഘടിപ്പിക്കുന്നതോ, ജീവൻ നിലനിർത്താൻ പേസ്മേക്കർ പോലുള്ള ഉപകരണങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കുന്നതോ ഇസ്ലാമിൽ പൂർണ്ണമായും അനുവദനീയവും (جائز) പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. ഇസ്ലാമിന്റെ അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യങ്ങളിലൊന്നായ ജീവന്റെ സംരക്ഷണം എന്നതിന്റെ പരിധിയിലാണ് ഇത് വരുന്നത്; പ്രവാചകൻ (സ) ചികിത്സ തേടാൻ കൽപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത് ഇതിന് അടിവരയിടുന്നു. എന്നാൽ, ശരീരത്തെ മാറ്റിയെഴുതാനുള്ള ശ്രമങ്ങളും ട്രാൻസ്‌ഹ്യൂമനിസവും (الاعتراض على الخلقة والترانسهومنيزم) ഇസ്ലാമിൽ കർശനമായി നിരോധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്റെ ജൈവിക പരിമിതികളെ പൂർണ്ണമായും മറികടക്കാനും, പ്രകൃതിവിരുദ്ധമായ അമരത്വം നേടാനും, അല്ലെങ്കിൽ കേവലം സൗന്ദര്യത്തിനും അഹങ്കാരത്തിനും വേണ്ടി ശരീരത്തിൽ കൃത്രിമ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്താനും സൈബോർഗ് സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെ ഇസ്ലാം ശക്തമായി എതിർക്കുന്നു. വിശുദ്ധ ഖുർആൻ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് പോലെ, മനുഷ്യന്റെ യഥാർത്ഥ പ്രകൃതിയെയും ദൈവീക സൃഷ്ടിപ്പിനെയും അഹങ്കാരത്തോടെ മാറ്റാൻ ശ്രമിക്കുന്നത് സാത്താനിക് പ്രവണതയാണ് (وَلَأُغَيِّرَنَّ خَلْقَ اللَّهِ - അല്ലാഹുവിന്റെ സൃഷ്ടിപ്പിനെ ഞാൻ മാറ്റിമറിക്കും എന്ന് ശൈത്വാൻ സത്യം ചെയ്തു).

ഫ്രാങ്ക്ൻസ്റ്റൈൻ കഥകളിലെപ്പോലെ യന്ത്രങ്ങളും മനുഷ്യനും കലർന്ന ഒരു 'സൈബോർഗ്' നിർമ്മിച്ചാൽ പോലും അതിന് ആത്മാവുണ്ടാകുമോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഇസ്ലാമിക നരവംശശാസ്ത്രം നൽകുന്ന മറുപടി വ്യക്തമാണ്. മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവ് (الروح) എന്നത് അല്ലാഹുവിന്റെ പ്രത്യേക സൃഷ്ടിയാണ്. മനുഷ്യ ശരീരത്തിൽ എത്രതന്നെ ചിപ്പുകളോ യന്ത്രഭാഗങ്ങളോ ഘടിപ്പിച്ചാലും, അവ മനുഷ്യന്റെ ജൈവികമായ ആത്മാവിനെയോ ചേതനയെയോ കൃത്രിമമായി നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയില്ല. സൈബോർഗുകൾ അടിസ്ഥാനപരമായി മനുഷ്യരാണ്; അവരുടെ മസ്തിഷ്കവും ചിന്തയും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ഇസ്ലാമിക നിയമങ്ങളും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും (التكليف) അവർക്ക് പൂർണ്ണമായി ബാധകമാണ്. ഇസ്ലാം സാങ്കേതികവിദ്യയെയും വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായ പുരോഗതിയെയും ഒരിക്കലും എതിർക്കുന്നില്ല. രോഗങ്ങൾ മാറ്റാനും മനുഷ്യന്റെ ശാരീരിക പ്രയാസങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കാനും സൈബോർഗ് സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിക്കുന്നത് പുണ്യകരമായ കാര്യമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യനെ ഒരു കേവല യന്ത്രമാക്കി മാറ്റുകയോ, ദൈവീകമായ സൃഷ്ടിപ്പിനെ വെല്ലുവിളിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന ട്രാൻസ്‌ഹ്യൂമനിസ്റ്റ് ചിന്താഗതികളെയും പ്രകൃതിവിരുദ്ധ നിർമ്മിതികളെയും ഇസ്ലാമിക ദർശനം പൂർണ്ണമായി നിരാകരിക്കുന്നു.

ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കൽപ്പിക ചർച്ചകളും ശാസ്ത്രീയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളും

ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തെയും (الفقه الإسلامي) പ്രത്യേകിച്ചും സുന്നി ഫിഖ്ഹിനെയും ലക്ഷ്യമിട്ട് ആധുനിക കാലത്ത് ഉയരുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട വിമർശനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്, ഫിഖ്ഹിൽ പരമർശിക്കപ്പെടുന്ന ചില 'സാങ്കൽപ്പിക' അല്ലെങ്കിൽ 'അസംഭവ്യമായ' ഉദാഹരണങ്ങൾ. ഉള്ളങ്കൈയിൽ രോമം മുളയ്ക്കുക (نبوت الشعر في الكف), മനുഷ്യനും മൃഗങ്ങളും തമ്മിൽ ബന്ധപ്പെട്ട് സന്താനങ്ങൾ ഉണ്ടാവുക (توالد الإنسان من الحيوان) തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങൾ യുക്തിക്കും ശാസ്ത്രത്തിനും നിരക്കാത്തതാണെന്ന് പറഞ്ഞ് വിമർശകർ ഫിഖ്ഹിനെ പരിഹസിക്കാറുണ്ട്.എന്നാൽ ഇത്തരം വിമർശനങ്ങൾ ഫിഖ്ഹിന്റെ അടിസ്ഥാന സമീപനങ്ങളെയും രീതിശാസ്ത്രത്തെയും കുറിച്ച് കൃത്യമായ ധാരണയില്ലാത്തതുകൊണ്ട് ഉണ്ടാവുന്നതാണ്. ഈ വിഷയത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഫിഖ്ഹിന്റെ ദീർഘവീക്ഷണം വ്യക്തമാകും.

ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രം അതിന്റെ വികാസ ഘട്ടത്തിൽ നിയമപരമായ പൂർണ്ണതയ്ക്കും സൂക്ഷ്മതയ്ക്കും വേണ്ടി രണ്ട് പ്രധാന കാറ്റഗറികളിലായാണ് ചർച്ചകൾ നടത്തിയിട്ടുള്ളത്. ഫിഖ്ഹുൽ വാഖിയാത്ത് അഥവാ ഫിഖ്ഹുന്നവാസിൽ (فقه الواقع / فقه النوازل) എന്നത് നിലവിലുള്ള യഥാർത്ഥ സംഭവങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള കർമ്മശാസ്ത്ര നിയമങ്ങളാണ്. സമൂഹം നേരിടുന്ന അടിയന്തര പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കാണാൻ ഈ രീതിയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഫിഖ്ഹുൽ ഇഫ്തിറാളാത്ത് അഥവാ ഫിഖ്ഹുത്ത്വഖ്ദീരി (فقه الافتراضات / الفقه التقديري) എന്നത് കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ നിയമവ്യവസ്ഥിതി പൂർണ്ണമാക്കുന്നതിനും, ഭാവിയിൽ സംഭവിച്ചേക്കാവുന്ന വിചിത്രങ്ങളോ അപൂർവ്വങ്ങളോ ആയ സാഹചര്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നതിനുമായി പണ്ഡിതന്മാർ മുന്നോട്ടുവെച്ച സാങ്കൽപ്പികവും ഭാവനാത്മകവുമായ കാര്യങ്ങളാണ്. പ്രശസ്ത പണ്ഡിതനായ ഇമാം ശാത്വിബി തന്റെ 'അൽ-മുവാഫിഖാത്' (الموافقات للإمام الشاطبي) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നതുപോലെ

التقديرات الفرضية تهدف إلى استنباط الأحكام قبل وقوعها لئلا تباغت الشريعة حادثة بلا حكم

(സംഭവിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ നിയമങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക വഴി ഒരു പുതിയ സംഭവം വിധിയില്ലാതെ ശരീഅത്തിന് മുന്നിൽ പെട്ടുപോകാതിരിക്കാൻ സാങ്കൽപ്പിക ഭാവനകൾ ലക്ഷ്യമിടുന്നു). ഒരു നിയമശാസ്ത്രം (Legal System) എന്ന നിലയിൽ അതിന്റെ സമഗ്രത നിലനിർത്താൻ ഇത്തരം മുൻകൂർ ചിന്തകൾ അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. ആധുനിക നിയമരംഗത്തും സാങ്കൽപ്പിക കേസുകളും (Hypothetical cases / Moot court scenarios) ചർച്ച ചെയ്യാറുള്ളത് ഇതിന്റെ ഭാഗമായാണ്.

പൂർവ്വികർ സാങ്കൽപ്പികമായി പറഞ്ഞ പല കാര്യങ്ങളും പിൽക്കാലത്ത് ശാസ്ത്രം പുരോഗമിച്ചപ്പോൾ യാഥാർത്ഥ്യമായി മാറി എന്നുള്ളതാണ് ചരിത്രം. ഉള്ളങ്കൈയിൽ രോമം മുളയ്ക്കുക പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ കേവലം ഒരു ഭാവനയായി പണ്ടേ കരുതപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും, ആധുനിക ജെനറ്റിക്സ് (التطور الجيني والوراثي) വളർന്നപ്പോൾ ഹൈപ്പർട്രിക്കോസിസ് (فرط الأشعار / Hypertrichosis) പോലുള്ള അപൂർവ്വ ജനിതക അവസ്ഥകളിലൂടെ മനുഷ്യശരീരത്തിൽ അസാധാരണമായ രീതിയിൽ രോമവളർച്ച ഉണ്ടാകാമെന്ന് ശാസ്ത്രം തെളിയിച്ചു. അതുപോലെ മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും തമ്മിലുള്ള ജനിതക ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സാങ്കൽപ്പിക ചർച്ചകൾ ഫിഖ്ഹിൽ വന്നത് അക്കാലത്തെ കേവലം ഒരു ചിന്താപരിശീലനത്തിന്റെ ഭാഗമായിട്ടാണ്. എന്നാൽ ആധുനിക ബയോടെക്നോളജിയിൽ ക്ലോണിങ് (الاستنساخ), ജീൻ എഡിറ്റിംഗ് (التعديل الجيني), ഹൈബ്രിഡ് പരീക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം സജീവമായതോടെ ഇത്തരം വിഷയങ്ങളിലെ നിയമപരമായ നിലപാടുകൾ മുൻകൂട്ടി ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യം ബോധ്യപ്പെടുന്നു.

ഈ വിഷയത്തിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനം ഫിഖ്ഹും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള ദാർശനികമായ ഒത്തുചേരലാണ്. പണ്ടത്തെ ക്ലാസിക്കൽ ഫിസിക്സ് വാദിച്ചിരുന്നത് പ്രകൃതിയിലെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും കർശനമായ കാര്യകാരണ ബന്ധത്തിന് (السبية الحتمية / Deterministic Causality) വിധേയമാണെന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ് (فيزياء الكم) ഈ കേവല വാദത്തെ പൊളിച്ചെഴുതി. പ്രകൃതിയിലെ നിയമങ്ങൾ സ്ഥായിയോ നിർബന്ധിതമോ അല്ലെന്നും, അവിടെ സംഭാവ്യതകൾക്കും (الاحتمالات) അനിശ്ചിതത്വത്തിനുമാണ് മുൻതൂക്കമെന്നും ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ് തെളിയിച്ചു. ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസശാസ്ത്രത്തിൽ (പ്രത്യേകിച്ച് അശ്അരി സരണിയിൽ) പണ്ടേ നിലനിന്നിരുന്ന 'ഒക്കേഷണലിസം' അഥവാ അല്ലാഹുവിന്റെ നിരന്തരമായ ഇടപെടലിലൂടെയാണ് പ്രകൃതി ചലിക്കുന്നത് എന്ന ആശയവുമായി ഇതിന് വലിയ സാദൃശ്യമുണ്ട്. ഇമാം ഗസ്സാലി ( റ ) 'തഹാഫുത്തുൽ ഫലാസിഫ'യിൽ കാര്യകാരണ ബന്ധം പ്രകൃതിയിൽ നിർബന്ധമല്ലെന്നും അല്ലാഹുവിന്റെ സ്വച്ഛന്ദമായ ഇടപെടലാണെന്നും സമർത്ഥിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രകൃതി നിയമങ്ങൾ മാറ്റമില്ലാത്ത സ്ഥിരപ്രതിഭാസങ്ങളല്ലെന്നും, എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മാറ്റങ്ങൾ സംഭവിക്കാമെന്നും ആധുനിക ശാസ്ത്രവും തത്ത്വചിന്തയും അംഗീകരിക്കുന്ന ഇക്കാലത്ത്, ഫിഖ്ഹുൽ ഇഫ്തിറാളാത്തിന്റെ ഭാഗമായി പറയപ്പെടുന്ന കാര്യങ്ങളെ പരിഹസിക്കുന്നത് അശാസ്ത്രീയമാണ്. അവയെല്ലാം പ്രകൃതി നിയമപ്രകാരം സാധ്യതാ മണ്ഡലത്തിൽ പെടുന്നവ തന്നെയാണ്.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉയർന്നുവരുന്ന ചില പ്രധാന സംശയങ്ങളും അവയ്ക്കുള്ള മറുപടികളും കർമ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതന്മാരുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. യഥാർത്ഥത്തിൽ സംഭവിക്കാത്ത കാര്യങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്നത് സമയനഷ്ടമല്ലേ?എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഹനഫീ മദ്ഹബിലെ പ്രശസ്ത കര്‍മ്മശാസ്ത്ര പണ്ഡിതനായ ഇമാം ഇബ്‌നു ആബിദീൻ തന്റെ 'ഹാശിയത്തു റദ്ദിൽ മുഹ്താർ' (حاشية رد المحتار لابن عابدين) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ നൽകുന്ന മറുപടി ശ്രദ്ധേയമാണ്: كثيراً ما تقع المسائل التقديرية في المستقبل، فاحتاج العلماء إلى تقرير أحكامها مسبقاً لضبط أفعال المكلفين (പലപ്പോഴും സാങ്കൽപ്പിക പ്രശ്നങ്ങൾ ഭാവിയിൽ സംഭവിച്ചേക്കാം, അതിനാൽ മനുഷ്യരുടെ കർമ്മങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കാൻ പണ്ഡിതന്മാർ അവയുടെ വിധികളും മുൻകൂട്ടി രേഖപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്). സാങ്കൽപ്പിക കാര്യങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യുന്നത് കേവലം ഉട്ടോപ്യൻ ചിന്തയല്ല, മറിച്ച് നിയമപരമായ മുൻകരുതലാണ്. "ഇത്തരം സാങ്കൽപ്പിക ചോദ്യങ്ങൾ മതത്തെപരിഹാസ്യമാക്കുന്നില്ലേ?" എന്ന മറ്റൊരു വിമർശനത്തിന് കർമ്മശാസ്ത്ര തത്ത്വങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള മറുപടി, അടിയുറച്ച നിയമസംഹിതകളുടെ (Jurisprudential systems) വികാസത്തിന് ഇത്തരം 'ബൗദ്ധിക പരീക്ഷണങ്ങൾ' (Thought Experiments) അത്യാവശ്യമാണ് എന്നതാണ്. ഇമാം ഇസ്സുദ്ധീൻ അബ്ദുസ്സലാം(റ) തന്റെ 'ഖവാഇദുൽ അഹ്കാം' (قواعد الأحكام في مصالح الانام للإمام العز بن عبد السلام) എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നത് പോലെ, 

الشارع الحكيم قد يقدر ما لم يكن ليظهر حكم الله فيه إذا كان، وهذا من كمال الشريعة وشمولها

 (നിയമജ്ഞനായ അല്ലാഹു ഇല്ലാത്ത കാര്യങ്ങളെപ്പോലും അവ ഉണ്ടായാൽ ഉള്ള വിധി വെളിപ്പെടുത്താൻ മുൻകൂട്ടി കണക്കാക്കിയിട്ടുണ്ട്, ഇത് ശരീഅത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയുടെയും വ്യാപ്തിയുടെയും തെളിവാണ്).

ഇസ്‌ലാമിക കർമ്മശാസ്ത്രത്തിലെ സാങ്കൽപ്പിക ചർച്ചകളെ വിമർശിക്കുന്നവർ ഫിഖ്ഹിന്റെ വ്യാപ്തിയെയോ ശാസ്ത്രത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതിയെയോ മനസ്സിലാക്കിയിട്ടില്ല എന്നതാണ് സത്യം. ഫിഖ്ഹുൽ ഇഫ്തിറാളാത്ത് എന്നത് കർമ്മശാസ്ത്രത്തിന്റെ ദീർഘവീക്ഷണത്തെയും, ഏത് അസാധാരണ സാഹചര്യത്തെയും അഭിമുഖീകരിക്കാനുള്ള അതിന്റെ ശേഷിയെയുമാണ് കാണിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഇത്തരം ചർച്ചകൾ പരിഹാസ്യവസ്തുക്കളല്ല, മറിച്ച് ബുദ്ധിപരമായ ഔന്നത്യത്തിന്റെയും നിയമനിർമ്മാണത്തിലെ ദീർഘവീക്ഷണത്തിന്റെയും പ്രകടനങ്ങളാണ്.