ദശമഹാവൃത്തങ്ങൾ (Celestial Structures): ഇൽമുൽ ഫലകിൻ്റെ ആകാശം

ഇൽമുൽ ഫലക് അഥവാ വാനശാസ്ത്രം, ദിക്ക് നിർണ്ണയത്തിനും സമയനിർണ്ണയത്തിനും ആധാരമാക്കുന്ന പത്ത് ആകാശ വൃത്തങ്ങളെക്കുറിച്ചും അവയുടെ ധർമ്മങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള (Celestial Structures) വിവരണമാണിത്.

ഒന്ന് : معدل النهار( CELESTIAL EQUATOR)

വാനമദ്ധ്യവൃത്തം, ഖഗോളവൃത്തം എന്നൊക്കെ അറിയപ്പെടുന്ന വൃത്തമാണിത്. ഒരാൾ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ തന്റെ തലക്ക് മുകളിലെ ഖുബ്ബ വൃത്താകൃതിയിലേക്ക് കുനിഞ്ഞുകൂടുന്ന ആകാശത്തെയാണ് കാണുക. മുകളിലുള്ള (ഉച്ചി) അർദ്ധവൃത്താകാശം പോലെ താഴെയും അർദ്ധവൃത്താകാശം സങ്കൽപ്പിക്കുമ്പോഴാണ് 360 ഡിഗ്രി വരുന്ന പൂർണ്ണമായ ഒരാകാശഗോളം ലഭിക്കുന്നത്. അതിന് മുകളിലാണ് ദാഇറകൾ സങ്കൽപ്പിക്കേണ്ടത്. അങ്ങനെ കിട്ടുന്ന ആകാശഗോളത്തിന്റെ വടക്കേയറ്റത്തും തെക്കേയറ്റത്തും ഓരോബിന്ദുക്കൾ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. അവയാണ് യഥാക്രമം ഉത്തരധ്രുവവും (North Celestial Pole) ദക്ഷിണധ്രുവവും (South Celestial Pole). ശേഷം പ്രസ്തുത ഉത്തര - ദക്ഷിണധ്രുവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു നേർരേഖ ആകാശഗോളത്തെ തുരന്ന് ഒത്തനടുവിലൂടെ കൊണ്ടുപോവുന്നു. അതിനെയാണ് محور العالم (Celestial Axix) എന്ന് പറയുന്നത്. ശേഷം ഉത്തരധ്രുവത്തിൽ നിന്നും ദക്ഷിണധ്രുവത്തിലൂടെ കടന്നുപോയി ഉത്തരധ്രുവത്തിൽ തന്നെ അവസാനിക്കുന്ന (മറിച്ചും പറയാം) ഒരുപൂർണ്ണവൃത്തം സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ശേഷം, നാലുഭാഗത്ത് നിന്നും 90 ഡിഗ്രി ആവുന്ന പൂർണ്ണമദ്ധ്യത്തിൽ ഒരു ബിന്ദു സങ്കൽപ്പിച്ച് ആകാശഗോളത്തിലെ കിഴക്കുപടിഞ്ഞാററ്റങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന 360 ഡിഗ്രിവൃത്തം വരക്കുന്നു. അതോടെയാണ് ആകാശഗോളം, ഉത്തരാർദ്ധം - ദക്ഷിണാർദ്ധം എന്നിങ്ങനെ രണ്ടായി വിഭജിതമാവുന്നു. ഈ വൃത്തമാണ് معدل النهار അല്ലെങ്കിൽ دائرة الاستواء അഥവാ Celestial Equator. സമീകൃതരാപ്പകലുകളുടെ വൃത്തം എന്നർത്ഥം വരുന്ന ആ പ്രയോഗങ്ങളുടെ കാരണം പെട്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. അതായത്, Celestial Equator ന് നേരെ ഭൂമിയിൽ വരക്കപ്പെടുന്ന രേഖയാണ് ഭൂമധ്യരേഖ. സൂര്യൻ അതിന്റെ വാർഷിക പരിക്രമണപാതയിൽ منطقة البروج (ECLIPTIC) രണ്ടുതവണ വാനമധ്യവൃത്തത്തെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ആ ബിന്ദുക്കൾ اعتدالان (EQUINOCTIAL POINTS) അഥവാ വിഷുവങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ആ രണ്ടു ദിവസങ്ങളിൽ രാവും പകലും തുല്യമായിരിക്കും. മാർച്ച് 21 സെപ്തംബർ 23 എന്നിവയാണാ ദിവസങ്ങൾ. അതിന് ശേഷം സൂര്യൻ ആറുമാസം വടക്കുഭാഗത്തേക്കും അത്ര തന്നെ മാസങ്ങൾ തെക്കുഭാഗത്തേക്കും നീങ്ങുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരോദിവസവും Celestial Equator ൽ നിന്നും സൂര്യൻ ഒരു നിശ്ചിതയളവ് വടക്കോട്ടേക്കോ തെക്കോട്ടേക്കോ സഞ്ചരിക്കുന്ന അകലങ്ങളെ المدارات اليومية (DIURNALPATH) എന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെയകന്നകന്ന് സൂര്യൻ EQUINOCTIAL POINTS ൽ നിന്നും പരമാവധി അകലുന്ന ബിന്ദുക്കൾക്ക് انقلابان SOLSTICE POINTS അഥവാ അയനങ്ങൾ എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ജൂൺ 21 / 22 , ഡിസംബർ 21 / 22 എന്നിവയാണ് ആ ദിവസങ്ങൾ.

രണ്ട് : منطقة البروج (ECLIPTIC)

വിശുദ്ധ ഖുർആനിൽ പരാമർശിക്കപ്പെട്ട 12 ബുറൂജുകളെ (രാശിമണ്ഡലങ്ങൾ) ഉൾക്കൊള്ളിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശഗോളത്തിൽ സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന വൃത്തമാണിത്. ഈ 12 ബുർജുകളാണ് 12 മാസങ്ങൾ. രാശി എന്നാൽ നക്ഷത്രക്കൂട്ടം എന്നാണർത്ഥം.
മലയാളം > അറബി - റോമൻ >ഇംഗ്ലീഷ് > ലാറ്റിൻ എന്നക്രമത്തിൽ അവയേതാണെന്ന് നോക്കാം.
1 : മേടം - حمل -മാർച്ച് - RAM - ARIES - 
2 : ഇടവം - الثور -ഏപ്രിൽ - BULL - TAURUS
3 : മിഥുനം - الجوزاء- മെയ് - TWINS - GEMINI
4 : കർക്കിടകം السرطان- - ജൂൺ - CRAB - CANCER
5 : ചിങ്ങം - الاسد- ജൂലൈ - LION - LEO
6 : കന്നി - السنبلة- ഓഗസ്ത് - VlRGIN - VlRGO
7: തുലാം -الميزان - സെപ്തംബർ - BALANCE - LIBRA
8 : വൃശ്ചികം - العقرب - ഒക്ടോബർ - SCORPION - SCORPIO
9 : ധനു- القوس - നവംബർ - ARCHER - SAGITTARUS
10 : മകരം - الجدي - ഡിസംബർ - SEAGOAT - CAROONUS 
11 : കുഭം -الدلو - ജനുവരി - WATER CARRIER - AQURIUS
12 : മീനം - الحوت - ഫെബ്രുവരി - FISH - PISCES.

ഈ പന്ത്രണ്ടിനെ 3 മാസങ്ങളുള്ള 4 കാലങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
1 : VERNAL EQUINOX - الربيع
2 : AUTUMNALEQUINOX - الخريف
3 : SUMMER SOLSTICE POINT -الصيف
4 : WINTER SOLSTICE POINT- الشتاء

ആറ് ബുർജുകൾ CELESTIAL EQUATOR ന് വടക്കും ആറെണ്ണം തെക്കുമാണ്. സൂര്യന്റെ ഓരോ രാശിമണ്ഡലത്തിലും ചന്ദ്രന്റെ രണ്ടേകാൽ മൻസിലകൾ ഉണ്ടായിരിക്കും. സൂര്യൻ അതിന്റെ രാശികളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രൻ നിലകൊള്ളുന്ന ഗ്രഹങ്ങളാണ് മൻസിലകൾ അഥവാ തിഥികൾ.
അറബ് കണക്ക് പ്രകാരം 28 മസാലകളും ഭാരതീയ കണക്കുപ്രകാരം 27 മൻസിലകളുമാണുള്ളത്.
അപ്പോൾ ഒരു തിഥി 12 മിനുട്ടും 51 സെക്കന്റുകളുമായിരിക്കും അറബുഗണന പ്രകാരം (360 / 28 = 12.51)

28 മൻസിലകൾ ഇവയാണ്.
1 : الشرطين, അശ്വതി, Sheratan
2 : البطين, ഭരണി
3 : الثريا, കാർത്തിക
4 : الدبران, രോഹിണി, Aldebaran
5 : الهقعة, കീരം 
6 : اله نعة, തിരുവാതിര 
7 : الذراع, പുണർഥം, Pollex
8 : النثرة, പൂയം, Behive
9 : الطرفة, ആയില്ല്യം
10 : الطرفة, മകം
11 : الجبهة, പൂരം
12 :  الزبرة, ഉത്രം, Denabolla
13 : الصرفة, അത്തം
14 : العوام, ചിത്തിര
15 : الاحسن, ചോതി
16 : الغفرس, വിശാഖം
17 : الزبان, അനിഴം
18 : اكليل, തൃക്കേട്ട
19 : قلب, മൂലം
20 : شولة, പൂരാടം
21 : النعايم, ഉത്തരാടം
22 : بلدة, തിരുവോണം
23 : سعد الذبيح, അവിട്ടം
24 : سعد بلع, ചതയം
25 : سعد السعود
26 : فرع المقدم, പുരുരുട്ടാതി
27 : فرع المؤخر, ഉത്രട്ടാതി
28 : الرشا, രേവതി

അവയെ രാശിമണ്ഡലത്തിലേക്ക് ചേർത്തി ചുവടെ കാണുന്ന പോലെ മനസ്സിലാക്കാം .
(രാശികളിൾ നാളുകൾ ക്ലിപ്തപ്പെടുത്തുന്ന രീതി).
1 : മേടം രാശി -അശ്വതി, ഭരണി, കാരത്തികക്കാൾ.
2 : ഇടവം രാശി - കാർത്തിക മുക്കാൽ, രോഹിണി, മകയിരത്തര.
3 : മിഥുനം രാശി - മകയിത്തര,തിരുവാതിര, പുണർതം മുക്കാൽ.
4 : കാർക്കിടക്കം രാശി - പുണർതക്കാൾ, പൂയം, ആയില്യം.
5 : ചിങ്ങം രാശി - മകം, പൂരം, ഉത്തിരക്കാൾ.
6 : കന്നി രാശി - ഉത്തിരം മുക്കാൽ, അത്തം ചിത്തിരയര.
7 : തുലാം രാശി - ചിത്തിരയ്ക്കര, ചോതി വിശാഖംമുക്കാൽ.
8 : വൃശ്ചികം രാശി - വിശാഖക്കാൾ, അനിഴം, കേട്ട.
9 : ധനു രാശി - മൂലം, പുരാടം, ഉത്തിരാടക്കൾ.
10 : മകരം രാശി - ഉതിരാടമുക്കാൾ, തിരുവോണം, അവിട്ടത്തര,
11 : കുംഭം രാശി - അവിട്ടത്തറ, ചതയം, പുരുട്ടാതി മുക്കാൽ.
12 : മീനം രാശി - പുരുട്ടാതിക്കാൽ ഉത്തുരുട്ടാതി, രേവതി.

മൂന്ന് : വായനന്തര വൃത്തം (SOLSTITIAL COLURE - المارة بالأقطاب الأربعة)

ഖഗോള ഗോളത്തിലെ (Celestial Sphere) അതീവ പ്രാധാന്യമുള്ള ഒരു വൃത്തമാണിത്. ഇതിന്റെ സവിശേഷതകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:
​നാമകരണം: വാനമധ്യവൃത്തം (Equinoctial/Celestial Equator - معدل النهار), സൂര്യപരിക്രമണപാത (Ecliptic - منطقة البروج) എന്നിവയുടെ രണ്ട് വീതം ധ്രുവങ്ങളിലൂടെ (Poles) ഈ വൃത്തം കടന്നുപോകുന്നു. ആകെ നാല് ധ്രുവങ്ങളെ സ്പർശിക്കുന്നത് കൊണ്ടാണ് ഇതിന് 'അൽ-മാറ ബിൻ-അഖ്താബിൽ അർബഅ' (നാല് ധ്രുവങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നത്) എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്.
​സംഗമസ്ഥാനങ്ങൾ: ഈ വൃത്തം രാശിചക്രത്തെ (Ecliptic) രണ്ട് അയനാന്ത ബിന്ദുക്കളിലും (Solstice Points - ഏകദേശം ജൂൺ 21, ഡിസംബർ 22), വാനമധ്യവൃത്തത്തെ (Equator) അതിന് നേരെ വിപരീതമായ രണ്ട് ബിന്ദുക്കളിലും ഖണ്ഡിക്കുന്നു. അയനാന്തരേഖ (Obliquity of the Ecliptic - الميل الكلي): മുഅദ്ദിലിനെയും (Equator) മിൻത്വഖയെയും (Ecliptic) സ്പർശിച്ചുനിൽക്കുന്ന ഈ വൃത്തത്തിലെ ഏറ്റവും ചെറിയ ചാപത്തെ (Arc) ആണ് 'അൽ-മൈലുൽ കുല്ലി' അഥവാ പരമാവധി ചരിവ് എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഭൂമിയുടെ അച്ചുതണ്ടിന്റെ ചരിവ് നിമിത്തം ഏകദേശം 23.5° ആണ് ഈ മൂല്യം.

വാനശാസ്ത്രത്തിൽ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്ന വൃത്തങ്ങളെ പ്രധാനമായും രണ്ടായി തിരിക്കാം:
സ്ഥായീ വൃത്തങ്ങൾ (Fixed/Universal Circles - شخصي /جزئي): മുകളിൽ സൂചിപ്പിച്ച മൂന്ന് വൃത്തങ്ങൾ (Equator, Ecliptic, Solstitial Colure) പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പൊതുവായ ഘടനയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള സ്ഥിരമായ വൃത്തങ്ങളാണ്.
സാപേക്ഷ വൃത്തങ്ങൾ (Relative Circles - اضافي): ഇനി പറയാൻ പോകുന്ന ബാക്കി ഏഴ് വൃത്തങ്ങൾ നിരീക്ഷകന്റെ സ്ഥാനം (Location), സമയം, കേന്ദ്രനക്ഷത്രം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നവയാണ് (ഉദാഹരണത്തിന്: Horizon,Meridian തുടങ്ങിയവ).

നാല് : അയനവൃത്തം (Circle of Declination - دائرة الميل)

ഖഗോള ഗോളത്തിലെ വാനമധ്യവൃത്തവുമായി (Celestial Equator) ബന്ധപ്പെട്ട ഒരു സുപ്രധാന വൃത്തമാണിത്.
​നിർവ്വചനം: വാനമധ്യവൃത്തത്തിന്റെ (Equatorial Poles/معدل النهار) രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളിലൂടെയും, രാശിചക്രത്തിലെ (Ecliptic/منطقة البروج) ഏതെങ്കിലും ബിന്ദുവിലൂടെയോ അല്ലെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലൂടെയോ കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​എണ്ണം: ആകാശത്തെ ഓരോ ബിന്ദുവിനും അല്ലെങ്കിൽ ഓരോ നക്ഷത്രത്തിനും ഓരോ അയനവൃത്തം സങ്കൽപ്പിക്കാൻ സാധിക്കും. അതിനാൽ ഇവ എണ്ണമറ്റതാണ് (Infinite).
​അയനം (Declination): വാനമധ്യവൃത്തത്തിൽ (Equator) നിന്ന് ഒരു നക്ഷത്രത്തിലേക്കോ ഗ്രഹത്തിലേക്കോ ഉള്ള കോണളവ് ദൂരത്തെയാണ് 'ഡിക്ലിനേഷൻ' അഥവാ 'അയനം' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
​പ്രധാന ചാപം: അൽ-മൈലുൽ അവ്വൽ (First Declination - الميل الأول)
​ഈ അയനവൃത്തത്തിൽ വാനമധ്യവൃത്തത്തിനും (Equator) രാശിചക്രത്തിനും (Ecliptic) ഇടയിൽ വരുന്ന ഏറ്റവും ചെറിയ വില്ലിനെ (Arc) ആണ് 'അൽ-മൈലുൽ അവ്വൽ' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. സൂര്യന്റെയോ രാശിചക്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ബിന്ദുവിന്റെയോ വാനമധ്യവൃത്തത്തിൽ നിന്നുള്ള അകലം അളക്കാൻ ഇത് ഉപയോഗിക്കുന്നു.

അഞ്ച് : അക്ഷാംശ വൃത്തം (Circle of Latitude - دائرة العرض)

​രാശിചക്രത്തെ (Ecliptic) അടിസ്ഥാനമാക്കി ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെയോ ഗ്രഹത്തിന്റെയോ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കാൻ ഈ വൃത്തം ഉപയോഗിക്കുന്നു.
​നിർവ്വചനം: രാശിചക്രത്തിന്റെ (Ecliptic - منطقة البروج) രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളിലൂടെയും, ആകാശത്തെ ഏതെങ്കിലും ഒരു നക്ഷത്രത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലൂടെയോ അല്ലെങ്കിൽ രാശിചക്രത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക ബിന്ദുവിലൂടെയോ കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​എണ്ണം: ആകാശത്തെ ഓരോ ബിന്ദുവിനും അനുസൃതമായി എണ്ണമറ്റ (Infinite) അക്ഷാംശ വൃത്തങ്ങൾ സങ്കൽപ്പിക്കാൻ സാധിക്കും. വിക്ഷേപം (Latitude - العرض): രാശിചക്രത്തിൽ (Ecliptic) നിന്ന് ഒരു നക്ഷത്രത്തിലേക്കോ ഗ്രഹത്തിലേക്കോ ഉള്ള ലംബമായ ദൂരത്തെയാണ് 'അൽ-അർള്' (Celestial Latitude) എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഒരു വസ്തു മിൻത്വഖയിൽ നിന്ന് എത്രത്തോളം വടക്കോട്ടേക്കോ തെക്കോട്ടേക്കോ മാറിയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത് എന്ന് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
​മുൻപ് ചർച്ച ചെയ്ത 'ദാഇറത്തുൽ മൈൽ' (Declination Circle) വാനമധ്യവൃത്തത്തിന്റെ (Equator) ധ്രുവങ്ങളെയാണ് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതെങ്കിൽ, 'ദാഇറത്തുൽ അർള്' രാശിചക്രത്തിന്റെ (Ecliptic) ധ്രുവങ്ങളെയാണ് ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ഇവ തമ്മിലുള്ള പ്രധാന വ്യത്യാസം.

ആറ്: ചക്രവാള വൃത്തം (Celestial Horizon - دائرة الأفق)

ആകാശഗോളത്തെ നിരീക്ഷകന്റെ സ്ഥാനത്തിനനുസരിച്ച് വിഭജിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന വൃത്തമാണിത്.
​നിർവ്വചനം: ആകാശഗോളത്തെ നോക്കിക്കാണുന്ന ഒരാളെ കേന്ദ്രമാക്കി, ഗോളത്തെ ഉപരിയർദ്ധം (Visible Hemisphere - النصف الفوقاني), അധോവർദ്ധം (Invisible Hemisphere - النصف التحتاني) എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് തുല്യഭാഗങ്ങളായി തിരിക്കുന്ന വൃത്തമാണിത്. ഇതിന്റെ മുകൾഭാഗം ദൃശ്യവും താഴ്ഭാഗം അദൃശ്യവുമാണ്.
​ഖണ്ഡന ബിന്ദുക്കൾ.
കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും: ചക്രവാള വൃത്തം വാനമധ്യവൃത്തത്തെ (Equator - معدل النهار) രണ്ട് ബിന്ദുക്കളിൽ ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഇവയാണ് മശ്രിഖ് (East Point), മഗ്‌രിബ് (West Point). ഈ ബിന്ദുക്കളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന രേഖ ഭൂമധ്യരേഖയ്ക്ക് സമാന്തരമായിരിക്കും.
ഉദയവും അസ്തമനവും: ഇതേപോലെ രാശിചക്രത്തിലെ (Ecliptic - منطقة البروج) രണ്ട് ബിന്ദുക്കളെയും ഇത് ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഇതിൽ ഉദിച്ചുയരുന്ന ബിന്ദുവിനെ ത്വാലിഅ് (Ascendant/Rising Point) എന്നും അസ്തമിക്കുന്ന ബിന്ദുവിനെ ഗാരിബ് (Setting Point) എന്നും വിളിക്കുന്നു. ചക്രവാള ധ്രുവങ്ങൾ (Poles of Horizon) നിരീക്ഷകന്റെ നേരെ മുകളിലേക്കും താഴേക്കും സങ്കൽപ്പിക്കുന്ന ബിന്ദുക്കളാണിവ. സമത്തുർ റഅ്‌സ് (Zenith - سمت الرأس): നിരീക്ഷകന്റെ മൂർദ്ധാവിന് നേരെ മുകളിൽ ആകാശഗോളത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബിന്ദു. (മേലുഛം).
​സമത്തുൽ ഖദം (Nadir - سمت القدم): നിരീക്ഷകന്റെ പാദത്തിന് നേരെ താഴെ ആകാശഗോളത്തിന്റെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ബിന്ദു. (കീഴുഛം).
​പ്രത്യേകത: ഭൂമധ്യരേഖയിൽ (Equator) നിൽക്കുന്ന ഒരാളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, അയാളുടെ Zenith-ഉം Nadir-ഉം ഖഗോള മധ്യവൃത്തത്തിലെ (Equinoctial points) ബിന്ദുക്കളായിരിക്കും.

വാനശാസ്ത്രത്തിൽ (Astronomy) പ്രധാനമായും മൂന്ന് തരം ചക്രവാള വൃത്തങ്ങളെ (Horizons) കുറിച്ചാണ് പണ്ഡിതന്മാർ ചർച്ച ചെയ്യുന്നത്. നാം നിൽക്കുന്ന സ്ഥലം, ഭൂമിയുടെ കേന്ദ്രം, ദൃശ്യപരിധി എന്നിവയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഇവയെ തരംതിരിച്ചിരിക്കുന്നത്.
​അവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
​1. ദൃശ്യ ചക്രവാളം (Apparent or Visible Horizon - الأفق الحسي)
​നമ്മുടെ കണ്ണിന് ദൃശ്യമാകുന്ന വൃത്തമാണിത്. കടൽതീരത്തോ സമതലത്തിലോ നിൽക്കുമ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും കൂട്ടിമുട്ടുന്നതായി നമുക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന അതിർത്തിരേഖയാണിത്.
​സവിശേഷത: നിരീക്ഷകന്റെ ഉയരത്തിനനുസരിച്ച് ഇതിന്റെ വ്യാപ്തി മാറും. ഉയരമുള്ള സ്ഥലത്ത് നിൽക്കുമ്പോൾ കൂടുതൽ ദൂരെയുള്ള ചക്രവാളം കാണാൻ സാധിക്കും. ഇതിനെ 'ഫിസിക്കൽ ഹൊറൈസൺ' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
​2. നിരീക്ഷക ചക്രവാളം (Sensible or Local Horizon - الأفق المرئي)
​നിരീക്ഷകൻ നിൽക്കുന്ന കൃത്യം സ്ഥലത്തുകൂടി ഭൂമിക്ക് സ്പർശരേഖയായി (Tangent) കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​സവിശേഷത: ഇത് ദൃശ്യ ചക്രവാളത്തേക്കാൾ അല്പം കൂടി കൃത്യതയുള്ളതാണ്. വാനശാസ്ത്രത്തിലെ 'ഉന്നതി' (Altitude) അളക്കാൻ പലപ്പോഴും നിരീക്ഷകന്റെ കണ്ണിൽ നിന്നുള്ള ഈ വിതാനമാണ് അടിസ്ഥാനമാക്കുന്നത്.
​3. ഖഗോള ചക്രവാളം (Rational or Celestial Horizon - الأفق അഥവാ അൽ-ഉഫുഖുൽ ഹഖീഖി)
​ഭൂമിയുടെ കേന്ദ്രത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നതും നിരീക്ഷകന്റെ ചക്രവാളത്തിന് സമാന്തരവുമായ മഹാസൃത്തമാണിത് (Great Circle).
​
​ഏഴ് : മധ്യരേഖാ വൃത്തം (Celestial Meridian - دائرة نصف النهار)

​ആകാശഗോളത്തെ കിഴക്കൻ അർദ്ധഗോളമെന്നും പടിഞ്ഞാറൻ അർദ്ധഗോളമെന്നും രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്ന വൃത്തമാണിത്. ഇതിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
​നിർവ്വചനം: നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛത്തിലൂടെയും (Zenith), കീഴുഛത്തിലൂടെയും (Nadir), ഖഗോള ധ്രുവങ്ങളിലൂടെയും (Celestial Poles) കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്. ഈ വൃത്തം ചക്രവാളത്തെ (Horizon) രണ്ട് ബിന്ദുക്കളിൽ മുറിച്ചു കടക്കുന്നു. അവയാണ് ഉത്തര ബിന്ദുവും (North Point - الشمال), ദക്ഷിണ ബിന്ദുവും (South Point - الجنوب).
​ദിശാനിർണ്ണയം: ഒരാൾ കിഴക്കോട്ട് തിരിഞ്ഞു നിന്നാൽ അയാളുടെ ഇടതുഭാഗം വടക്കും വലതുഭാഗം തെക്കുമായിരിക്കും. ഈ ഉത്തര-ദക്ഷിണ ബിന്ദുക്കളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന രേഖയാണ് മെറിഡിയൻ ലൈൻ.
​അക്ഷാംശവും രേഖാംശവും (Latitude and Longitude)
​ഈ വൃത്തത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഭൂമിയിലെ ഒരു സ്ഥലത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കുന്ന രീതി താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
​അക്ഷാംശം (Latitude - عرض البلد):
​ഭൂമധ്യരേഖയിൽ (Equator) നിന്ന് വടക്കോട്ടോ തെക്കോട്ടോ ഒരു സ്ഥലം എത്ര അകലെയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്ന അളവാണിത്.
​വാനശാസ്ത്രപരമായി പറഞ്ഞാൽ, ഖഗോള മധ്യവൃത്തവും (Celestial Equator) നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛവും (Zenith) തമ്മിൽ മധ്യരേഖാ വൃത്തത്തിൽ (Meridial Circle) ഉണ്ടാക്കുന്ന ഏറ്റവും ചെറിയ ചാപമാണ് അക്ഷാംശം.
​രേഖാംശം (Longitude - طول البلد):
​ഭൂമിയിലെ ഒരു സ്ഥലം ഗ്രീനിച്ച് രേഖയ്ക്ക് (Prime Meridian) കിഴക്കോ പടിഞ്ഞാറോ എത്ര അകലെയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കാനുള്ള അളവാണിത്. ആഗോളതലത്തിൽ ലണ്ടനിലെ ഗ്രീനിച്ച് വഴിയുള്ള രേഖയെയാണ് അടിസ്ഥാനമായി (0°) കണക്കാക്കുന്നത്.

​എട്ട് : പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തം (Prime Vertical Circle - دائرة أول السموت)

​നിരീക്ഷകന്റെ ചക്രവാളവുമായി (Horizon) ബന്ധപ്പെട്ട ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ലംബവൃത്തങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ഇതിന്റെ സവിശേഷതകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
​നിർവ്വചനം: നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛത്തിലൂടെയും (Zenith - سمت الرأس), കീഴുഛത്തിലൂടെയും (Nadir - سمت القدم) അതോടൊപ്പം ചക്രവാളത്തിലെ കൃത്യം കിഴക്ക് (East - مشرق), പടിഞ്ഞാറ് (West - مغرب) ബിന്ദുക്കളിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​പ്രത്യേകത: ഈ വൃത്തം ചക്രവാള വൃത്തത്തിന് (Horizon) പൂർണ്ണമായും ലംബമായിരിക്കും (Perpendicular). ഇത് ആകാശഗോളത്തെ ഉത്തരാർദ്ധഗോളമെന്നും (North) ദക്ഷിണാർദ്ധഗോളമെന്നും (South) കൃത്യമായി വിഭജിക്കുന്നു.
​ശ്രദ്ധിക്കുക: മുൻപ് നാം ചർച്ച ചെയ്ത 'ദാഇറത്തു നിസ്ഫിന്നഹാർ' (Meridian) തെക്ക്-വടക്ക് ബിന്ദുക്കളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നതെങ്കിൽ, ഈ വൃത്തം കിഴക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ബിന്ദുക്കളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. ഈ രണ്ട് വൃത്തങ്ങളും പരസ്പരം ലംബമായി 'Zenith'-ൽ വെച്ച് സന്ധിക്കുന്നു.

പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തവും (Prime Vertical Circle) ഖിബ്‌ല ദിശ കണ്ടെത്തലും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വാനശാസ്ത്രപരമായി വളരെ പ്രധാനമാണ്. ഖിബ്‌ല എന്നത് ഒരു നിശ്ചിത സ്ഥാനത്തുനിന്നും മക്കയിലെ കഅ്ബയിലേക്കുള്ള ഏറ്റവും അടുത്ത ദിശയാണല്ലോ. ഇതിനെ വാനശാസ്ത്രത്തിൽ Azimuth of Qibla എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
​ഇവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധം താഴെ പറയുന്ന പോയിന്റുകളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാം:
​1. ദിശാനിർണ്ണയത്തിലെ അടിസ്ഥാനം
​പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തം കൃത്യം കിഴക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ബിന്ദുക്കളിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. ഖിബ്‌ല നിർണ്ണയിക്കുമ്പോൾ നമ്മൾ ആദ്യം കണ്ടെത്തുന്നത് ഒരു സ്ഥലത്തെ തെക്ക്-വടക്ക് രേഖയാണ് (Meridian). പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തം ഈ മെറിഡിയൻ രേഖയ്ക്ക് കൃത്യം ലംബമായി (90°) നിൽക്കുന്നു. ഈ രണ്ട് വൃത്തങ്ങളും (Prime Vertical & Meridian) ചേർന്നാണ് ചക്രവാളത്തെ നാല് പ്രധാന ദിശകളായി തിരിക്കുന്നത്. ഖിബ്‌ലയുടെ ദിശ ഈ നാല് ബിന്ദുക്കളിൽ നിന്ന് എത്ര ഡിഗ്രി മാറിയാണ് എന്ന് കണക്കാക്കാൻ ഈ വൃത്തം സഹായിക്കുന്നു.
​2. അസ്മുത്ത് (Azimuth) കണക്കാക്കൽ
​ഒരു പ്രദേശത്തെ ചക്രവാളത്തിൽ (Horizon) വടക്ക് ബിന്ദുവിൽ നിന്നോ തെക്ക് ബിന്ദുവിൽ നിന്നോ ഖിബ്‌ലയിലേക്കുള്ള കോണളവാണ് അസ്മുത്ത്.
​പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തം കിഴക്ക്-പടിഞ്ഞാറ് ദിശയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
​ഖിബ്‌ലയുടെ സ്ഥാനം ഈ പ്രഥമ ദിഗ്‌വൃത്തത്തിന് വടക്കാണോ തെക്കാണോ എന്ന് നോക്കിയാണ് 'ഇൻഹിറാഫ്' (ചരിവ്) കണക്കാക്കുന്നത്.

​ഒമ്പത് : ദൃശ്യാകാശ മധ്യവൃത്തം (Circle of Vision Mid-heaven - دائرة وسط سماء الرؤية)

​നിരീക്ഷകന്റെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ രാശിചക്രത്തിന്റെ സ്ഥാനം നിർണ്ണയിക്കുന്നതിൽ ഈ വൃത്തം പ്രധാന പങ്കുവഹിക്കുന്നു.
​നിർവ്വചനം: രാശിചക്രത്തിന്റെ (Ecliptic - منطقة البروج) രണ്ട് ധ്രുവങ്ങളിലൂടെയും നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛത്തിലൂടെയും (Zenith - سمت الرأس), കീഴുഛത്തിലൂടെയും (Nadir - سمت القدم) കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​സവിശേഷത: ഈ വൃത്തം ചക്രവാളത്തിന് (Horizon) ലംബമായിരിക്കില്ല, മറിച്ച് അത് രാശിചക്രത്തിന്റെ ധ്രുവങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഒരു പ്രത്യേക ചരിവിലായിരിക്കും നിലകൊള്ളുന്നത്.
​പ്രത്യേകത: നിരീക്ഷകന്റെ കൃത്യം മുകളിൽ (Zenith) രാശിചക്രത്തിന്റെ ഏത് ഭാഗമാണ് വരുന്നത് എന്ന് കണക്കാക്കാൻ ഈ വൃത്തം സഹായിക്കുന്നു. ഇതിനെ 'വിസിബിൾ മെറിഡിയൻ' എന്നും വിളിക്കാറുണ്ട്.

പത്ത് : ഉന്നതി വൃത്തം (Circle of Altitude - دائرة الارتفاع)

ആകാശഗോളത്തിലെ ഒരു വസ്തുവിന്റെ (നക്ഷത്രം, ഗ്രഹം അല്ലെങ്കിൽ സൂര്യൻ) ചക്രവാളത്തിൽ നിന്നുള്ള ഉയരം കണക്കാക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​നിർവ്വചനം: നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛത്തിലൂടെയും (Zenith - سمت الرأس), കീഴുഛത്തിലൂടെയും (Nadir - سمت القدم), ആകാശഗോളത്തിലെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ബിന്ദുവിലൂടെയോ (നക്ഷത്ര കേന്ദ്രം) കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്.
​സവിശേഷത: ഈ വൃത്തം ചക്രവാള വൃത്തത്തിന് (Celestial Horizon) എല്ലായ്‌പ്പോഴും ലംബമായിരിക്കും. ഇത് ആകാശഗോളത്തിലെ ഏതൊരു ബിന്ദുവിനും സങ്കൽപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നതിനാൽ ഇത്തരം വൃത്തങ്ങൾ എണ്ണമറ്റതാണ്.

ദിഗ്‌വൃത്തം (Azimuth Circle - دائرة السمت)

​ആകാശഗോളത്തിലെ ഒരു വസ്തുവിന്റെ കൃത്യമായ സ്ഥാനം (Position) ചക്രവാളത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി നിർണ്ണയിക്കാൻ ഈ വൃത്തം സഹായിക്കുന്നു.
​നിർവ്വചനം: നിരീക്ഷകന്റെ മേലുഛത്തിലൂടെയും (Zenith - سمت الرأس), കീഴുഛത്തിലൂടെയും (Nadir - سمت القدم), ആകാശത്തെ ഏതെങ്കിലും ഒരു ബിന്ദുവിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്ന വൃത്തമാണിത്. അസ്മുത്ത് അഥവാ ദിഗംശം (Azimuth): ചക്രവാള വൃത്തത്തിൽ (Horizon) വടക്ക് ബിന്ദുവിൽ നിന്നോ തെക്ക് ബിന്ദുവിൽ നിന്നോ ഈ വൃത്തത്തിലേക്കുള്ള കോണളവ് ദൂരത്തെയാണ് 'അസ്മുത്ത്' എന്ന് വിളിക്കുന്നത്. അതായത്, ഒരു വസ്തു ചക്രവാളത്തിൽ ഏത് ദിശയിലാണ് (ഉദാഹരണത്തിന്: വടക്ക് നിന്ന് 45 ഡിഗ്രി കിഴക്ക്) എന്ന് ഇത് പറഞ്ഞുതരുന്നു.
​ഉന്നതിയും (Altitude) ദിഗംശവും (Azimuth) തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഈ ഒരേ വൃത്തം തന്നെ രണ്ട് കാര്യങ്ങൾ ഒരേസമയം നിർണ്ണയിക്കുന്നു.
​ഉന്നതി (Altitude): വസ്തു ചക്രവാളത്തിൽ നിന്ന് എത്ര ഉയരത്തിലാണെന്ന് ഈ വൃത്തത്തിലൂടെ അളക്കുന്നു.
​ദിഗംശം (Azimuth): വസ്തു ചക്രവാളത്തിൽ ഏത് ദിശയിലാണെന്ന് ഈ വൃത്തത്തിന്റെ സ്ഥാനം നോക്കി അളക്കുന്നു.
​ചുരുക്കത്തിൽ, നമ്മൾ ഒരു നക്ഷത്രത്തെ നോക്കുമ്പോൾ അത് എത്ര ഉയരത്തിലാണ് എന്ന് നോക്കുന്നത് 'ഉന്നതി വൃത്തത്തിലൂടെയും' (Altitude Circle), അത് ഏത് ദിശയിലാണ് എന്ന് നോക്കുന്നത് 'ദിഗ്‌വൃത്തത്തിലൂടെയുമാണ്' (Azimuth Circle). ഇവ രണ്ടും ഒന്ന് തന്നെയാണ്.
​ഭൂമിയിലെ നിശ്ചിത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഖിബ്‌ലയുടെ ദിശ (Direction of Qibla) കണ്ടെത്തുന്നതിന് ഈ 'അസ്മുത്ത്' കണക്കാക്കുന്നത് വളരെ പ്രധാനമാണ്.
​ഖണ്ഡന ബിന്ദുക്കൾ: ഈ വൃത്തം സെനിത്തിലും (Zenith) നാദിറിലും (Nadir) വെച്ച് ചക്രവാളത്തെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു.
​ഉന്നതിയും (Altitude) ദിഗംശവും (Azimuth)
​ഈ വൃത്തം രണ്ട് പ്രധാന അളവുകൾ നൽകുന്നു. ഉന്നതി (Altitude - الارتفاع): ചക്രവാളത്തിൽ നിന്ന് ഈ വൃത്തത്തിലൂടെ ആ വസ്തുവിലേക്കുള്ള ദൂരമാണ് ഉന്നതി. വസ്തു ചക്രവാളത്തിലാണെങ്കിൽ ഉന്നതി 0° ആയിരിക്കും, കൃത്യം മുകളിലാണെങ്കിൽ (Zenith) അത് 90° ആയിരിക്കും.
​ദിഗംശം (Azimuth - السمت): ചക്രവാള വൃത്തത്തിൽ വടക്ക് അല്ലെങ്കിൽ തെക്ക് ബിന്ദുവിൽ നിന്ന് ഈ ഉന്നതി വൃത്തം വരെയുള്ള കോണളവിനെയാണ് ദിഗംശം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.