ആത്മാവ്:ഥനാട്ടോളജിയുടെ ബോധം

ഇസ്ലാമിൻ്റെ അടിസ്ഥാനവിശ്വാസമാണ് മരണാനന്തര ജീവിതം. ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസപ്രകാരം മരണാനന്തര ജീവിതം കേവലം ഒരു സങ്കല്പമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അസ്തിത്വത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. താങ്കൾ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, ആധുനിക ശാസ്ത്രം ആത്മാവിനെ നേരിട്ട് നിർവചിക്കുന്നില്ലെങ്കിലും 'ബോധമനസ്സിനെ' (Consciousness) കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ പരലോക വിശ്വാസത്തിന് പുതിയൊരു മാനപരിപ്രേക്ഷ്യം നൽകുന്നുണ്ട്.
ആത്മാവും പരലോകവും ആധുനിക ശാസ്ത്ര പഠനങ്ങളുടെ വെളിച്ചത്തിൽ ലഘുവായി പരിശോധിക്കുകയാണിവിടെ.ആത്മാവ് (Soul), ചൈതന്യം (Spirit) എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രീയമായ ലോകത്ത് ഇന്നും തർക്കങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, ബോധമനസ്സ് (Consciousness) വെറും ഭൗതികമല്ല എന്ന് വാദിക്കുന്ന ശ്രദ്ധേയമായ ചില ആധുനിക പഠനങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്. ഇവയെ പ്രധാനമായും 'ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സ്', 'ന്യൂറോ സയൻസ്' എന്നീ മേഖലകളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തിയാണ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്.

പ്രാഥമികമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ട ഒരുതത്വം; ഇസ്ലാമിൽ റൂഹ് എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന കാര്യത്തെ ശാസ്ത്രം ബോധം (Consciousness) എന്ന പദത്തിലൂടെയാണ് വ്യവഹരിക്കുന്നത്. അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ​പ്രധാനപ്പെട്ട മൂന്ന് ശാസ്ത്രീയ സമീപനങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു.

​1. ഓർക്കസ്ട്രേറ്റഡ് ഒബ്ജക്റ്റീവ് റിഡക്ഷൻ (Orch-OR Theory).

​നോബൽ സമ്മാന ജേതാവായ സർ റോജർ പെൻറോസും (Sir Roger Penrose) പ്രശസ്ത അനസ്തേഷ്യോളജിസ്റ്റ് സ്റ്റുവർട്ട് ഹാമെറോഫും (Stuart Hameroff) ചേർന്ന് മുന്നോട്ട് വെച്ച സിദ്ധാന്തമാണിത്.ബോധം എന്നത് തലച്ചോറിലെ ന്യൂറോണുകൾക്കുള്ളിലെ 'മൈക്രോട്യൂബ്യൂളുകളിൽ' (Microtubules) നടക്കുന്ന ക്വാണ്ടം പ്രക്രിയയാണെന്ന് ഈ സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു.ശരീരം മരിക്കുമ്പോഴും ഈ ക്വാണ്ടം വിവരങ്ങൾ നശിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലേക്ക് വ്യാപിക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഇതിനെയാണ് ആത്മീയത 'ആത്മാവ്' എന്ന് വിളിക്കുന്നതെന്ന് ഇവർ വാദിക്കുന്നു. ഹൃദയമിടിപ്പ് നിലച്ചവർക്ക് ബോധം തിരികെ ലഭിക്കുമ്പോൾ (NDE) ഈ ക്വാണ്ടം വിവരങ്ങൾ വീണ്ടും തലച്ചോറിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു എന്നാണ് ഇവരുടെ നിരീക്ഷണം.

​2. ബയോസെൻട്രിസം (Biocentrism)

​അമേരിക്കൻ ശാസ്ത്രജ്ഞനായ റോബർട്ട് ലാൻസ പ്രഭു (Dr. Robert Lanza) തൻ്റെ 'Biocentrism' എന്ന പുസ്തകത്തിലൂടെ അവതരിപ്പിച്ച സിദ്ധാന്തമാണിത്.
​ജീവനും ബോധവുമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാനം, അല്ലാതെ പദാർത്ഥമല്ല എന്ന് ഈ സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു.
​സമയം, സ്ഥലം (Space) എന്നിവ നമ്മുടെ മനസ്സിൻ്റെ നിർമ്മിതികൾ മാത്രമാണ്. മരണം എന്നത് ശരീരത്തിൻ്റെ അന്ത്യം മാത്രമാണ്, ബോധത്തിൻ്റെ (Soul) അന്ത്യമല്ല.
ഊർജ്ജതന്ത്രത്തിലെ 'ഊർജ്ജ സംരക്ഷണ നിയമം' (Law of Conservation of Energy) അനുസരിച്ച് ഊർജ്ജത്തെ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ബോധം മറ്റൊരു അവസ്ഥയിലേക്ക് മാറുന്നു എന്നും ലാൻസ വാദിക്കുന്നു.

​3. മൾട്ടി-യൂണിവേഴ്സ് & കോൺഷ്യസ്‌നസ് (Multi-verse Theory)

​ആധുനിക ഫിസിക്സിലെ പല ശാസ്ത്രജ്ഞരും ബോധത്തെ പ്രപഞ്ചത്തിൻ്റെ നാലാമത്തെ മാനം (Fourth Dimension) ആയി കണക്കാക്കുന്നുണ്ട്.
​ആത്മാവ് എന്നത് ശരീരത്തിന് പുറത്ത് നിലനിൽക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒന്നാണെന്ന് പാരസൈക്കോളജിസ്റ്റുകൾ കരുതുന്നു. മസ്തിഷ്ക മരണം സംഭവിച്ചതിന് ശേഷവും ചിലർക്ക് ചുറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയുന്നത് (Out of Body Experience) ഇതിന് തെളിവായി ഇവർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

​
ഇവയുടെ ഖുർആനികവായന 

​മൈക്രോട്യൂബ്യൂളുകളും റൂഹിന്റെ പ്രസരണവും :
​റോജർ പെൻറോസിനെപ്പോലുള്ളവർ ബോധം കോശങ്ങൾക്കുള്ളിലെ മൈക്രോട്യൂബ്യൂളുകളിൽ സംഭവിക്കുന്ന ക്വാണ്ടം പ്രക്രിയയാണെന്ന് വാദിക്കുമ്പോൾ, അത് ഇസ്‌ലാമിലെ 'ആത്മാവ് ശരീരത്തിൽ വ്യാപിക്കുന്ന' രീതിയുമായി സാമ്യം പുലർത്തുന്നു.
​ഇസ്‌ലാമിക തത്ത്വചിന്തകർ ശരീരത്തെ ഒരു 'ആലത്ത്' (Instrument) ആയാണ് കണ്ടത്. ആത്മാവ് പ്രകാശത്തെപ്പോലെ ശരീരത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നുവെന്നാണ് പണ്ഡിതന്മാർ പറഞ്ഞത്.
​قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ
(سورة الحجر: 29)
​ഇവിടെ ശാസ്ത്രം പറയുന്ന 'Quantum Information' എന്നത് ഖുർആൻ പറയുന്ന റൂഹിന്റെ ഭൗതിക തലത്തിലുള്ള പ്രതിഫലനമായിരിക്കാം. ശരീരം നശിക്കുമ്പോഴും ഈ ക്വാണ്ടം ഇൻഫർമേഷൻ നശിക്കുന്നില്ല (Conservation of Information) എന്നത് ഇസ്‌ലാമിലെ പാരത്രിക ജീവിതത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയ സാധ്യതകളിലേക്ക് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നു.

​ഇമാം ഗസ്സാലി ( റ ) യുടെ  'ഇഹ്യാ ഉലൂമിദ്ദീനിൽ' ശരീരവും ആത്മാവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ വിവരിക്കുന്നത് ഇങ്ങനെയാണ്:
​"إِنَّ الرُّوحَ جَوْهَرٌ مُجَرَّدٌ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا عَرَضٍ، وَإِنَّمَا الْجَسَدُ آلَةٌ لَهُ يَسْتَعْمِلُهَا فِي نَيْلِ مَقَاصِدِهِ."
"ആത്മാവ് എന്നത് ഭൗതിക പദാർത്ഥമോ ഗുണമോ അല്ലാത്ത ഒരു ഉന്നത സത്തയാണ്; ശരീരം എന്നത് അതിൻ്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ പൂർത്തീകരിക്കാനുള്ള ഒരു ഉപകരണം മാത്രമാണ് ".

​ബയോസെൻട്രിസവും 'ആലമുൽ അർവാഹും' (Biocentrism vs. Realm of Souls)
​റോബർട്ട് ലാൻസയുടെ സിദ്ധാന്തപ്രകാരം നശിക്കാത്ത ജീവനാണ് പ്രപഞ്ചത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, നവീകരിക്കുന്നത്.ഇത് ഇസ്‌ലാമിലെ മൗലികമായ ഒരു ആത്മീയ തത്വത്തോട് അടുത്തുനിൽക്കുന്നു.
​ഭൗതിക ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത് ആത്യന്തികബോധം (Soul) അതിനെ നിരീക്ഷിക്കുന്നത് കൊണ്ടാണെന്ന് ക്വാണ്ടം മെക്കാനിക്സ് (Observer Effect) സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.
മനുഷ്യന്റെ സൃഷ്ടിക്ക് മുൻപ് തന്നെ ആത്മാവുകളുടെ ഒരു ലോകം (ആലമുൽ അർവാഹ്) നിലനിന്നിരുന്നതായി ഇസ്‌ലാം പഠിപ്പിക്കുന്നു.ഖുർആൻ പറയുന്നു.
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَا...
(سورة الأعراف: 172)
ആത്മാക്കളുടെ ലോകത്ത് വെച്ച് ആദം സന്തതികൾ അല്ലാഹുവിൻ്റെ നാഥത്വം അംഗീകരിച്ചുവെന്നാണവിടെ ഖുർആൻ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്.
​ലാൻസ പറയുന്നതുപോലെ ബോധമാണ് പ്രഥമം, പദാർത്ഥം (Matter) രണ്ടാമതാണ്. ഭൗതിക ശരീരം ഉണ്ടാകുന്നതിന് മുൻപും അത് നശിച്ച ശേഷവും 'ബോധം' അഥവാ ആത്മാവ് നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസം ഇവിടെ ശാസ്ത്രീയമായി സാധൂകരിക്കപ്പെടുന്നു.

​മൾട്ടി-ഡൈമൻഷനൽ റിയാലിറ്റിയും 'ബർസഖും'.

​ഭൗതികശാസ്ത്രം നാലാമത്തെ മാനത്തെക്കുറിച്ചും സമാന്തര പ്രപഞ്ചങ്ങളെക്കുറിച്ചും സംസാരിക്കുമ്പോൾ, അത് 'ബർസഖ്' എന്ന മറയ്ക്കപ്പുറമുള്ള ലോകത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
​നമ്മൾ കാണുന്ന 3D ലോകത്തിനപ്പുറം വിപുലമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് ശാസ്ത്രം സമ്മതിക്കുന്നുണ്ട്. String Theory, M-Theoryയുമൊക്കെ അക്കാര്യം വിശദീകരിക്കുന്നു.അല്ലാഹു പറയുന്നു;
وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ
(سورة المؤمنون: 100)
"അവർക്ക് പിന്നിൽ അവർ ഉയിർത്തെഴുന്നേൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ദിവസം വരെ ഒരു മറ (ബർസഖ്) ഉണ്ടായിരിക്കുന്നതാണ് "
എന്നാൽ, മരണ സമയത്ത് അല്ലെങ്കിൽ പരലോകത്ത് വെച്ച് ആ മറകൾ ഉയർത്തപ്പെടുമെന്നും ഖുർആൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നുണ്ട്.മരണസമയത്ത് ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കപ്പുറമുള്ള കാര്യങ്ങൾ മനുഷ്യൻ കാണാം.
​فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ
(سورة ق: 22)
​മരണം എന്നത് ബോധം ഒരു ഫ്രീക്വൻസിയിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. റേഡിയോ തരംഗങ്ങൾ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ഉണ്ടെങ്കിലും സെറ്റ് ചെയ്താൽ മാത്രം കേൾക്കുന്നത് പോലെ, ബർസഖ് എന്ന ലോകം നമ്മുടെ ചുറ്റുമുണ്ടെങ്കിലും ഭൗതിക ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൊണ്ട് നമുക്കത് ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല.

​മരണം എന്നത് ഒരു അവസാനമല്ല, മറിച്ച് ദ്രവ്യത്തിൽ (Matter) നിന്ന് ആത്മാവിലേക്കുള്ള (Spirit) ഊർജ്ജസ്വലമായ ഒരു കുടിയേറ്റമാണ്. മരണം ഒരു 'റിഫ്ലക്സീവ് ആക്ഷൻ' ആണെന്ന നിരീക്ഷണം അതിപ്രധാനമാണ്. ശരീരം അതിൻ്റെ ജൈവികമായ ധർമ്മങ്ങൾ അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, മനസ്സ് അതിൻ്റെ ഭൗതികമായ കെട്ടുപാടുകളിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുന്ന പ്രക്രിയയെ Thanatology ആഴത്തിൽ വിശകലനം ചെയ്യുന്നുണ്ട്.

​NDE-യും സകറാത്തിൻ്റെ യാഥാർത്ഥ്യവും
​Near-Death Experience (NDE) സംബന്ധിച്ച പഠനങ്ങളിൽ പൊതുവായി കാണുന്ന ചില ഘടകങ്ങളുണ്ട്: ഒരു തുരങ്കത്തിലൂടെയുള്ള യാത്ര, തീവ്രമായ വെളിച്ചം, കഴിഞ്ഞുപോയ ജീവിതത്തിൻ്റെ മിന്നൽ വേഗത്തിലുള്ള പുനർവായന (Life Review) എന്നിവ. ഇസ്‌ലാമിക വിശ്വാസപ്രകാരം 'സകറാത്തുൽ മൗത്ത്' (മരണവേളയിലെ സവിശേഷാവസ്ഥ) എന്നത് കേവലം ശാരീരികമല്ല. ​വിശുദ്ധ ഖുർആൻ പറയുന്നു: "നിശ്ചയമായും നീ ഇതിനെപ്പറ്റി അശ്രദ്ധയിലായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ നിൻ്റെ കണ്ണുകളിൽ നിന്നുള്ള മറ നാം നീക്കിത്തന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇന്ന് നിൻ്റെ കാഴ്ച അതിതീക്ഷ്ണമാകുന്നു" (സൂറഃ ഖാഫ്: 22). NDE പഠനങ്ങളിൽ പറയുന്ന 'തെളിഞ്ഞ കാഴ്ച' ഈ ഖുർആനിക വചനത്തോട് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു. ഭൗതിക ലോകത്തിൻ്റെ മൂടുപടം നീങ്ങി പരലോകത്തിൻ്റെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ വെളിപ്പെട്ടു തുടങ്ങുന്ന നിമിഷമാണത്.Near Death Exponence ലെ കാഴ്ച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് Near Death Experience Research Foundation (NDERF, nderf.org) 5000 നു മുകളിൽ കോമ(Coma)യിൽ നിന്ന് മടങ്ങിവന്ന ആളുകളുടെ Near Death Experiences ക്രോഡീകരിച്ച പഠനങ്ങളും ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കണ്ടെത്തലുകളും ശ്രദ്ധേയമാണ്.  Long J, Perry P എഴുതിയ Evidence of the Afterlife: The Science of Near-Death Experiences, Moody RA എഴുതിയ . Life After Life. Covington , Howard Storm എഴുതിയ My descent into death തുടങ്ങിയ കൃതികളിൽ പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ നടേപ്പറയപ്പെട്ട ഖുർആനിക വചനങ്ങളെ സാധൂകരിക്കുന്നതാണ്.NDE അനുഭവിച്ചവരിൽ പ്രധാനമായും പങ്കുവെച്ച ചില കാഴ്ച്ചകൾ ഇങ്ങനെ ചുരുക്കാം. 
1: Lucid, organized experiences while unconscious, comatose, or clinically dead.

These characteristics include a perception of seeing and hearing apart from the physical body, passing into or through a tunnel, encountering a mystical light, intense and generally positive emotions, a review of part or all of their prior life experiences, encountering deceased loved ones, and a choice to return to their earthly life.

ഈ സവിശേഷതകളിൽ ഭൗതിക ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേറിട്ട് കാണാനും കേൾക്കാനുമുള്ള കഴിവ്, ഒരു തുരങ്കത്തിലൂടെയുള്ള യാത്ര, ഒരു അതീന്ദ്രിയ പ്രകാശവുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ച, തീവ്രവും പൊതുവെ പോസിറ്റീവുമായ വികാരങ്ങൾ, മുൻകാല ജീവിതാനുഭവങ്ങളുടെ പൂർണ്ണമോ ഭാഗികമോ ആയ പുനരവലോകനം (Life Review), അന്തരിച്ച പ്രിയപ്പെട്ടവരുമായുള്ള സമാഗമം, ഭൗതിക ജീവിതത്തിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള തീരുമാനം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അശരീരി അനുഭവം: ഭൗതിക ശരീരത്തിന് പുറത്തുനിന്ന് കാഴ്ചകളും ശബ്ദങ്ങളും ഗ്രഹിക്കൽ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടുന്നു.

NDERF (Near Death Experience Research Foundation) നടത്തിയ സർവേയിൽ ഇപ്രകാരം ചോദിക്കുകയുണ്ടായി: "നിങ്ങളുടെ അനുഭവസമയത്തെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബോധതലവും ജാഗ്രതയും സാധാരണ ജീവിതത്തിലെ ബോധവുമായും ജാഗ്രതയുമായും താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നു?"
സർവേയിൽ പങ്കെടുത്ത 1,122 NDE അനുഭവസ്ഥരിൽ,835 പേർ (74.4%) തങ്ങൾക്ക് "സാധാരണയേക്കാൾ കൂടുതൽ ബോധവും ജാഗ്രതയും" ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് രേഖപ്പെടുത്തി.
229 പേർ (20.4%) "സാധാരണ നിലയിലുള്ള ബോധവും ജാഗ്രതയും" അനുഭവിച്ചു.
വെറും 58 പേർ (5.2%) മാത്രമാണ് "സാധാരണയേക്കാൾ കുറഞ്ഞ ബോധവും ജാഗ്രതയും" രേഖപ്പെടുത്തിയത്.ഈ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ (Statistics) ഉൾപ്പെടുത്തുന്നത് പ്രബന്ധത്തിന് മികച്ച ഒരു ശാസ്ത്രീയ അടിത്തറ നൽകും. പ്രത്യേകിച്ച്, ഖുർആൻ സൂചിപ്പിക്കുന്ന "നിന്റെ കാഴ്ച ഇന്ന് അതിതീക്ഷ്ണമാണ്" (فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ) എന്ന ആശയത്തെ സാധൂകരിക്കാൻ 74.4% ആളുകൾക്ക് സാധാരണയേക്കാൾ ഉയർന്ന ബോധം അനുഭവപ്പെട്ടു എന്ന ഈ കണക്ക് വളരെ പ്രസക്തമാണ്.
ജന്മനാ കാഴ്ച്ചയില്ലാവരിലും കാഴ്ച്ച കുറഞ്ഞവരിലും നടത്തിയ പഠനത്തിൽ Near death experience അനുഭവിച്ച കാഴ്ച്ച ഇല്ലാത്തവർ പോലും അവർ 'കണ്ട'അനുഭവങ്ങൾ വിവരിക്കുന്നുണ്ട്.NDE അനുഭവിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ കാര്യങ്ങളിൽ വ്യക്തികൾക്ക് കാര്യങ്ങളെ സാധാരണയേക്കാൾ കൃത്യമായും വ്യക്തമായും ഓർമ്മ ഉണ്ടാകുന്നതായി പഠനങ്ങൾ പറയുന്നു.

NDERF സർവേയിലെ ഒരു ചോദ്യം ഇതായിരുന്നു: "നിങ്ങളുടെ ഈ അനുഭവസമയത്തെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ബോധതലവും ജാഗ്രതയും സാധാരണ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലെ ബോധവുമായും ജാഗ്രതയുമായും താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നു?" ജനറൽ അനസ്തേഷ്യക്ക് കീഴിലായിരുന്നപ്പോൾ NDE അനുഭവിച്ചവരിൽ 19 പേർ (83%), തങ്ങൾക്ക് "സാധാരണയേക്കാൾ കൂടുതൽ ബോധവും ജാഗ്രതയും" ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് മറുപടി നൽകി.
രണ്ട്കാര്യങ്ങൾ അവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ്, 
മെഡിക്കൽ വിരോധാഭാസം (Medical Paradox): മസ്തിഷ്കത്തിൻ്റെ പ്രവർത്തനം മരുന്നുകളാൽ (Anesthesia) പൂർണ്ണമായും അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട അവസ്ഥയിലും ബോധം കൂടുതൽ തെളിച്ചമുള്ളതാകുന്നു എന്നത് ഭൗതികവാദപരമായ ശാസ്ത്രത്തിന് വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയാണ്.
ഖുർആനിക പൊരുത്തം: ഭൗതികമായ തടസ്സങ്ങൾ (Anesthesia/Death) നീങ്ങുമ്പോൾ ആത്മാവ് അതിൻ്റെ സ്വതസിദ്ധമായ ജാഗ്രത കൈവരിക്കുന്നു എന്ന ഇസ്‌ലാമിക വീക്ഷണത്തെ ഈ സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ ബലപ്പെടുത്തുന്നു.മരണാസന്ന അനുഭവങ്ങൾ (NDE) ഉണ്ടാകുന്നവരിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരും കാണുന്നത് അവർക്ക് അടുത്തറിയാവുന്ന, നേരത്തെ മരണപ്പെട്ടുപോയ പ്രിയപ്പെട്ടവരെയാണ്. എന്നാൽ വെറും 4% പേർ മാത്രമാണ് അത്തരം അനുഭവങ്ങളിൽ തങ്ങളോടൊപ്പം നിലവിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെ കാണുന്നത്.ഇവിടെയും ചില യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്. 
ബോധപൂർവ്വമായ കാഴ്ച (Objectivity): NDE അനുഭവങ്ങൾ വെറും ഭാവനയോ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ തകരാറോ (Hallucination) അല്ല എന്നതിന് തെളിവായി ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് ഇതാണ്. കാരണം, ഭാവനയാണെങ്കിൽ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവരെ കാണാനാണ് കൂടുതൽ സാധ്യത. എന്നാൽ മരിച്ചവരെ മാത്രം കാണുന്നത് അത് മറ്റൊരു ലോകത്തെ യഥാർത്ഥ കാഴ്ചയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇസ്‌ലാമിക വീക്ഷണം: ആത്മാക്കൾ തമ്മിലുള്ള സമാഗമത്തെക്കുറിച്ച് (Meeting of Souls) ഇസ്‌ലാമിക പാരമ്പര്യത്തിൽ വ്യക്തമായ സൂചനകളുണ്ട്. മരിച്ചവരുടെ ആത്മാക്കൾ പുതിയതായി എത്തുന്ന ആത്മാവിനെ സ്വീകരിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് നവീനവാദികൾ വരെ അംഗീകരിക്കുന്ന ഇബ്നുൽ ഖയ്യിം തന്റെ 'കിതാബുർ റൂഹിൽ' വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നുണ്ട്."إِنَّ أَرْوَاحَ الْمَوْتَى تَتَلَاقَى وَتَتَسَاءَلُ وَتَتَعَارَفُ..."
(മരണപ്പെട്ടവരുടെ ആത്മാക്കൾ പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടുകയും കാര്യങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുകയും തിരിച്ചറിയുകയും ചെയ്യുന്നു).

മരണാസന്ന അനുഭവങ്ങളെ (NDE) കുറിച്ചുള്ള സാംസ്‌കാരിക പഠനങ്ങൾക്കായി ചോദ്യാവലികൾ (Questionnaires) 23 ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുകയുണ്ടായി. പാശ്ചാത്യ-പാശ്ചാത്യേതര (Western and Non-Western) സംസ്‌കാരങ്ങളിൽ നടത്തിയ ഈ പഠനങ്ങളിൽ, വ്യത്യസ്ത പശ്ചാത്തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവരാണെങ്കിലും NDE അനുഭവസ്ഥർ പങ്കുവെക്കുന്നത് സമാനമായ അനുഭവങ്ങളാണ് എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്.​സാംസ്‌കാരിക സ്വാധീനത്തിനപ്പുറം, മസ്തിഷ്കം നശിക്കുമ്പോൾ ഓരോരുത്തരും അവരുടെ വിശ്വാസത്തിനനുസരിച്ചുള്ള കാര്യങ്ങൾ വെറുതെ സങ്കൽപ്പിക്കുകയല്ല (Hallucination) എന്ന് ഇത് തെളിയിക്കുന്നു. വ്യത്യസ്ത ഭാഷക്കാരും വ്യത്യസ്ത മതവിശ്വാസികളും ഒരേ പോലുള്ള അനുഭവങ്ങൾ (തുരങ്കം, പ്രകാശം, ബോധത്തിന്റെ തെളിച്ചം) പങ്കുവെക്കുന്നത് ഇത് ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.​ഇസ്‌ലാമിക വശം നോക്കിയാൽ മനുഷ്യവർഗ്ഗത്തിന് മുഴുവൻ അല്ലാഹു നൽകിയ 'ഫിത്‌റ' (Natural Disposition) ഒന്നാണെന്ന ആശയത്തോട് ഇത് ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു. ആത്മാവിന്റെ പ്രകൃതം ലോകത്തെവിടെയുള്ള മനുഷ്യനായാലും മാറ്റമില്ലാത്തതാണ്.

കോമ ; ബോധമനസ്സിന്റെയും ആത്മാവിന്റെയും മധ്യരേഖ (The Comatose State)

​വൈദ്യശാസ്ത്രപരമായി കോമ എന്നത് ബാഹ്യപ്രേരണകളോട് പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയാത്ത തരത്തിലുള്ള അബോധാവസ്ഥയാണ്. എന്നാൽ ഇതിനെ ആത്മീയവും ക്വാണ്ടം ഭൗതികവുമായ കാഴ്ചപ്പാടിൽ 'ആത്മാവ് ശരീരത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുമ്പോഴും ഭൗതിക നിയന്ത്രണം താൽക്കാലികമായി നഷ്ടപ്പെടുന്ന അവസ്ഥ' എന്ന് വിളിക്കാം.
​ഇസ്‌ലാമിക വീക്ഷണത്തിൽ , 'അൽ-മൗത്തുൽ അസ്ഗർ' അഥവാ ചെറിയ മരണമായി അതിനെ കാണാം.ഉറക്കത്തെയും അബോധാവസ്ഥയെയും 'ചെറിയ മരണം' എന്നാണ് ഖുർആൻ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا ۖ فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَىٰ عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَىٰ إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى...
(سورة الزمر: 42)
(മരണസമയത്ത് ആത്മാക്കളെ അല്ലാഹു ഏറ്റെടുക്കുന്നു. മരണപ്പെടാത്തവരെ അവരുടെ ഉറക്കത്തിലും. എന്നിട്ട് മരണം വിധിക്കപ്പെട്ടവയെ അവൻ പിടിച്ചുവെക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവയെ നിശ്ചിത കാലാവധി വരെ അവൻ വിട്ടയക്കുന്നു)
​കോമ അവസ്ഥയിൽ ആത്മാവ് ശരീരവുമായി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഭൗതിക ലോകവുമായുള്ള അതിൻ്റെ ആശയവിനിമയം അല്ലാഹു തടഞ്ഞുവെച്ചിരിക്കുകയാണ്. ആത്മാവ് തിരിച്ചുവരണോ (തിരിച്ചറിവ് ലഭിക്കണോ) അതോ പൂർണ്ണമായി വേർപെടണോ (മരണം) എന്നത് ഒരു 'ഡിവിഷൻ' ഘട്ടത്തിലാണ്.

​ക്വാണ്ടം ഫിസിക്സും കോമയും
​കോമയിൽ കഴിയുന്ന വ്യക്തികളുടെ മസ്തിഷ്കം പ്രവർത്തനരഹിതമെന്ന് തോന്നുമ്പോഴും അവർക്ക് ചുറ്റുമുള്ള കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിയുന്നു എന്നതിന് തെളിവുകളുണ്ട് (Cognitive Motor Dissociation).ബോധം കേവലം ന്യൂറോണുകളുടെ പ്രവർത്തനം മാത്രമല്ലെന്നും അത് ശരീരത്തിന് പുറത്തും കാര്യങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കാൻ പ്രാപ്തമാണെന്നും ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഡോ. സാം പർണിയയുടെ പഠനങ്ങൾ പ്രകാരം, കോമയിലോ ക്ലിനിക്കൽ ഡെത്തിലോ ഉള്ള വ്യക്തികൾ പിന്നീട് തങ്ങൾക്ക് ചുറ്റും നടന്ന കാര്യങ്ങൾ കൃത്യമായി വിവരിക്കുന്നത് ആത്മാവ് (അഥവാ ക്വാണ്ടം ഇൻഫർമേഷൻ) ശരീരത്തിന് മുകളിൽ ഒരു നിരീക്ഷകനായി (Observer) നിലനിൽക്കുന്നത് കൊണ്ടാണ്.
​കോമ അവസ്ഥയെ മൂന്ന് തലങ്ങളിലായി തിരിക്കാം, ​ഭൗതികമായി മസ്തിഷ്കത്തിലെ ഇലക്ട്രിക്കൽ സിഗ്നലുകൾ കുറയുന്നു. മാനസികമായി, വ്യക്തി സ്വപ്നതുല്യമായ മറ്റൊരു ലോകത്തായിരിക്കും.​ആത്മീയമായി, ആത്മാവ് ശരീരത്തിന്റെ തടവറയിൽ നിന്ന് ഭാഗികമായി മോചിതനായി ബർസഖിന്റെ അതിരുകളിൽ നിൽക്കുന്നു.

മരണത്തിൻ്റെ ഫിലോസഫി .

മരണം എന്നത് കേവലം ഒരു ജൈവിക പ്രതിഭാസമല്ല, മറിച്ച് ബോധപൂർവ്വമായ ഒരു ഉൾക്കൊള്ളൽ പ്രക്രിയയാണ്. എലിസബത്ത് കുബ്ലർ റോസിന്റെ 'Stages of Grief' എന്ന സിദ്ധാന്തത്തെ ഇസ്‌ലാമിക ദർശനങ്ങളുമായി ചേർത്തുവെച്ച് മരണസമയത്തെ ആറ് ഘട്ടങ്ങളായി ചിലർ അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട്. 'തസ്കിയത്ത്' (ആത്മശുദ്ധീകരണം), 'ഇൻഫിആൽ' (Reflexive surrender) എന്നീ ആശയങ്ങളിലൂടെ നല്ലമരണത്തെ ഒരു ആത്മീയ പരിവർത്തനമായും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടാറുണ്ട്.​ബയോളജി മരണത്തെ കോശങ്ങളുടെ നാശമായി കാണുമ്പോൾ, ദാർശനിക തലത്തിൽ അത് ഒരു 'ഇൻഫിആൽ'  അഥവാ ആത്മാവ് ശരീരത്തെ സ്വയം ഉപേക്ഷിക്കുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. മരണം സംഭവിക്കുന്നതിനേക്കാൾ തീക്ഷ്ണം 'താൻ മരിക്കുകയാണ്' എന്ന് ബോധമനസ്സ് തിരിച്ചറിയുന്ന ഘട്ടമാണ്.
​ഒരു വ്യക്തിമരണത്തെ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ആറ് ഘട്ടങ്ങൾ നോക്കാം, ​ഭൗതികമായ Thanatology വിവരിക്കുന്ന ഘട്ടങ്ങൾക്ക് അപ്പുറം, ആത്മീയമായ ഒരു പരിണാമം കൂടി ഇതിലുണ്ട്:
ഒന്ന് : ​നിഷേധം (Denial): സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ കരുത്തിൽ വിശ്വസിച്ച് മരണത്തെ അസാധ്യമായി കാണുന്ന ഘട്ടം.
രണ്ട് : ​പ്രതിരോധം (Resistance): അപകടം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ അതിൽ നിന്ന് കുതറിമാറാനുള്ള തീവ്രശ്രമങ്ങൾ.
മൂന്ന്: ​ആത്മശോകം (Distress): "എന്തുകൊണ്ട് ഞാൻ?" എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെയുള്ള നിസ്സഹായത.
നാല് : ​കീഴടങ്ങൽ (Surrender): വിധി സ്വീകരിച്ച് തുടങ്ങുന്ന ഘട്ടം. വസ്വിയ്യത്തുകൾക്കും വിൽപ്പത്രങ്ങൾക്കും ഇവിടെ പ്രസക്തിയേറുന്നു.
അഞ്ച്: ​വൈകാരിക വേർപിരിയൽ (Emotional Detachment): പ്രിയപ്പെട്ടവരോടും ഭൂമിയോടുമുള്ള വൈകാരിക ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കപ്പെടുന്നു. ജീവിതം ഒരു 'മഞ്ഞലിപ്പ്' പോലെ നിസ്സാരമാണെന്ന ബോധം ഉദിക്കുന്നു.
ആറ് : ​സകറാത്ത് (The Transition): ദീർഘനിശ്വാസത്തോടെ ആത്മാവ് അതിൻ്റെ ഭൗതിക ബന്ധം വിച്ഛേദിക്കുന്നു. കാഴ്ചയ്ക്ക് മൂർച്ചയേറുകയും (ഫബസ്വറുക്കൽ യൗമ ഹദീദ്) പാരത്രിക കാഴ്ചകൾ തെളിയുകയും ചെയ്യുന്നു.
​
മരണം എന്ന തസ്കിയത്തും അധികാരത്തിന്റെ നിസ്സാരതയും

​ചക്രവർത്തിയായ ഹാറൂൺ റഷീദിൻ്റെ അന്ത്യനിമിഷങ്ങൾ മരണപഠനത്തിലെ ഒരു ക്ലാസിക് ഉദാഹരണമാണ്. തൻ്റെ ഖബറിടത്തിനരികിൽ നിന്ന് "എൻ്റെ അധികാരം എന്നെ വിട്ടുപോയി" എന്ന് വിലപിക്കുമ്പോൾ അത് 'തസ്കിയത്ത്' അഥവാ ഐഹികതയുടെ പൂർണ്ണമായ നിരാസമായി മാറുന്നു. അദ്ദേഹം മരിക്കുമ്പോൾ പാരായണം ചെയ്തത്രെ; 
​مَا أَغْنَىٰ عَنِّي مَالِيَهْ ۜ هَلَكَ عَنِّي سُلْطَانِيَهْ
(എൻ്റെ സമ്പത്ത് എനിക്ക് മതിയായില്ല അഥവാ എന്നെ സംരക്ഷിച്ചില്ല, എൻ്റെ അധികാരം എന്നെ വിട്ടകലുകയും ചെയ്തു) .ഹുസ്നുൽ ഖാതിമ (നല്ല മരണം) എന്നൊരാശയം 
​വിശ്വാസിയെ സംബന്ധിച്ച് 'നല്ല മരണം' എന്നത് ഭൗതികമായ ഒരു അന്ത്യമല്ല, മറിച്ച് 'ലിഖാഉല്ലാഹ്' (ദൈവവുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ച) ആണ്.
​പുഞ്ചിരിക്കുന്ന മുഖം മരണസമയത്ത് മലക്കുകൾ നൽകുന്ന സന്തോഷവാർത്ത ആത്മാവിന് നൽകുന്ന നിർവൃതിയുടെ ശാരീരിക ലക്ഷണമാണ്.മരണസമയത്തെ ​വിശുദ്ധമായ ശ്വാസമാണ് വിശ്വാസം. ഇസ്‌ലാമിക സൂഫി ചിന്തയിൽ 'ഹൂ' എന്നത് ശ്വസനപ്രക്രിയയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. 'ലാ ഇലാഹ ഇല്ലല്ലാഹ്' എന്ന വചനത്തിലെ അവസാനത്തെ ശ്വാസം 'അല്ലാഹു' എന്നതിലേക്ക് ലയിക്കുമ്പോൾ ആത്മാവ് അതിൻ്റെ സംതൃപ്തമായി അല്ലാഹുവിൻ്റെ അരികിലേക്ക് തിരികെ എത്തുന്നു.